HAKİKÂT SANDIĞIMIZ ŞEYLER

Sabah alarmıyla uyanıp gözlerimizi açtığımız andan itibaren, önceden kurulmuş bir tiyatronun başrolünü oynamaya davet ediliriz. Bize sunulan hayat, hakikatin kendisi değil; yüzyıllar boyunca ilmek ilmek örülmüş devasa bir algı mimarisidir. Dünyanın bir aldatmaca olduğu fikri, ilk bakışta karanlık bir nihilizm gibi görünse de aslında insanlık tarihinin en eski sorularından birine dayanır: Gördüğümüz şey gerçekten var olanın kendisi midir?

İlk sınır, biyolojimizde başlar. Beş duyumuzla algıladığımız dünya, evrenin bütünü değil; duyularımızın ulaşabildiği dar bir aralıktır. Göremediğimiz ışıklar, duyamadığımız frekanslar ve doğrudan deneyimleyemediğimiz sayısız olgu vardır. Zihnimiz ise dışarıdan gelen sınırlı veriyi işler, anlamlandırır ve bize yaşadığımız gerçeklik duygusunu sunar. Bu yüzden gerçeklik dediğimiz şey, yalnızca dış dünyanın kendisi değil, beynimizin ondan oluşturduğu modeldir. Biz evrenin tamamına bakmıyor, zihnimizin onun hakkında kurduğu resmi görüyoruz.

Asıl büyük kurgu ise doğanın değil, insanın kurduğu sistemlerde belirginleşir. Başarı, statü, mülkiyet ve hatta zamanın gündelik hayatımızdaki anlamı... Bunların birçoğu, insanların ortaklaşa kabul ettiği kavramlar sayesinde varlığını sürdürür. Bir kâğıt parçasına “para” deyip değer verir, bir çizgiye “sınır” deyip onun uğruna savaşır, takvimdeki rakamlara “ömür” anlamı yükleyip geçen yılların hesabını tutarız.

Bu düzen, insanı sürekli daha fazlasını istemeye yöneltebilir: daha yüksek bir makam, daha büyük bir ev, daha görünür bir başarı, daha fazla para... Ulaşılmak üzere konulan hedefler birbiri ardına değişirken tatmin duygusu çoğu zaman kısa sürer. Yıllarca peşinden koşulan makamlar, edinilen mülkler ve kazanılan unvanlar, hayatın sonuna gelindiğinde gerçekten ne kadar anlam taşır? Sahne ışıkları söndüğünde geriye kalan şey bazen bütün o dekorun düşündüğümüz kadar sağlam olmadığını gösterir.

Platon’un mağara alegorisinden Doğu düşüncesindeki “Maya” kavramına, çağımızın simülasyon tartışmalarına kadar insan zihni benzer bir sorunun çevresinde dönüp durmuştur: “Gördüklerimden hangisi gerçek?”

Belki de asıl trajedi, dünyanın bir aldatmaca olmasında değil; insanın kendi kurduğu anlamları mutlak hakikat sanıp onların içinde kaybolmasındadır. Gerçekliğe ilişkin sınırlarımızı fark etmek insanı mutlaka hüzne sürüklemek zorunda değildir. Bazen tam tersine, omuzlarımızdaki görünmez yüklerden birini kaldırır.

Eğer dünya büyük bir illüzyonsa, bu düşünce sahnedeki oyunun değerini ortadan kaldırmaz. Belki yalnızca rollere yüklediğimiz ağırlığı azaltır. Sahnenin bir sahne, dekorun bir dekor olduğunu bilmek; insanı ciddiyetten vazgeçmeye değil, hayatı daha az sahiplenerek yaşamaya çağırabilir.

Dünyanın bir aldatmaca olduğunu kabul etmek, oyundan çekilmek değildir. Oyunun içinde olduğumuzu bilerek oynamaktır. Belki de bu hayatın içinde ulaşabileceğimiz en sahici özgürlük, gördüğümüz her şeyi mutlak gerçek sanmaktan vazgeçtiğimiz anda başlar.