Tüylerimiz Neden Diken Diken Olur?

Soğuk bir havaya çıktığınızda, korktuğunuzda ya da sizi çok heyecanlandıran bir olay yaşadığınızda tüylerinizin bir anda diken diken olduğunu hiç fark ettiniz mi? Bazen içinizi cız ettiren bir film, bazen de bir kış sabahında sıcak yatağınızdan çıktığınızda suratınıza çarpan soğuk hava bu tepkiye yol açıyor. Aslında bu küçük tepkinin arkasında sinir sistemimiz, küçük kaslar ve milyonlarca yıllık evrimsel geçmişimiz bulunuyor. Peki, bu saniyelik etki neden ve nasıl oluyor hiç düşündünüz mü? Sizce “tüylerin diken diken olması” ifadesi tamamen doğru mudur?

​Önce Küçük Bir Düzeltme

​Günlük hayatta “tüylerimiz diken diken oldu” ifadesini oldukça sık kullanıyoruz. Ancak burada aslında küçük bir biyoloji ayrıntısını gözden kaçırıyoruz. Tüy ve kıl aynı şey değildir. Tüyler, kuşların vücudunu kaplayan ve kuşlara özgü olan özel bir epidermal yapıdır. Kuşların uçmasını sağlamaktan vücut sıcaklığının korunmasına, su geçirmezlikten iletişime kadar birçok farklı işlevde rol oynayabilirler. Memelilerde ise buna karşılık gelen yapı kıldır. İnsanların saçları, kaşları, kirpikleri ve vücut kılları bu gruba girer. Her iki yapı da derinin daha dış tabakalarındaki hücrelerin oluşturduğu keratin bakımından zengin yapılardır; ancak gelişimleri ve anatomik özellikleri farklıdır. Bu nedenle bir kuşun tüyünün dikenleşmesi ile insan kolundaki kılların dikleşmesi, görünüş olarak benzer olsa da biyolojik olarak aynı olay değildir. Dolayısıyla günlük dilde “tüylerimizin diken diken olması” dediğimiz olayın daha doğru biyolojik karşılığı “kılların diken diken olması” veya bilimsel adıyla “piloereksiyon (piloerection)” olarak ifade edilebilir. Aslında bu küçük kelime farkı bile vücudumuzu anlamak açısından güzel bir ayrıntıyı ortaya koyuyor: Bazen günlük hayatta kullandığımız bir ifade, biyolojide çok daha farklı bir yapının izini taşıyabiliyor. Bu yüzden ben bu yazımda “tüylerim diken diken oldu” ifadesi yerine “kıllarım diken diken oldu” ifadesini kullanacağım.

​Vücudumuz Kıllarımızı Nasıl Dikiyor?

​Her kıl folikülünün yanında “arrector pili” adı verilen küçük bir düz kas bulunur. Bu kaslar, kıl folikülünü epidermisin altındaki kalın canlı doku tabakası olan dermise bağlayan küçük, iğ şeklindeki liflerden ibarettir. Arrector pili kasları kasıldığında kıl foliküllerini dikecek yönde kendine doğru çeker. Bu kasılma, vücudun termoregülasyon ve duygusal tepkisinin bir parçasıdır ve “tüylerin (kılların) diken diken olması” denen olaya yol açar. Bu tepkiyi doğrudan kontrol edemeyiz. Yani “Şimdi kolumdaki kılları kaldırayım.” diyerek bunu isteğimizle gerçekleştiremeyiz. Çünkü kıllarımızın dikleşmesini sağlayan kaslar, bizim isteğimizle çalışan kol ve bacak kaslarından farklıdır. Bu kaslara düz kas denir ve onları bilinçli olarak hareket ettiremeyiz. Kalbimizin atması ya da midemizin çalışması gibi, bu kasların hareketleri de otomatik olarak gerçekleşir. Kılların diken diken olması, vücudumuzun istemsiz işlevlerini düzenleyen otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Özellikle soğuk, korku veya heyecan gibi durumlarda sempatik sinir sistemi devreye girer. Bu sistem, vücudu hızlı tepki vermeye hazırlayan “savaş ya da kaç” yanıtının bir parçasıdır. Sempatik sinirlerden gelen uyarılar, kıl köklerinin yanında bulunan küçük kasların kasılmasına neden olur ve kıllarımız dikleşir. Peki, vücudumuz neden bu etkiye sahip? İşte bu sorunun cevabını ararken karşımıza evrim çıkıyor. İnsanların vücudunda bugün diğer birçok memeliye kıyasla çok daha az ve daha ince vücut kılı bulunuyor. Buna rağmen kıl köklerinin çevresindeki bu küçük kas sistemi hâlâ çalışıyor. Kılları daha yoğun olan memelilerde kılların dikleşmesi, kürkün daha kabarık hâle gelmesine yardımcı olabilir. Bu da vücut ile çevre arasında daha kalın bir hava tabakası oluşturarak ısı kaybının azaltılmasına katkıda bulunabilir. Tehdit karşısında kılların dikleşmesi ise hayvanın olduğundan daha büyük görünmesine yardımcı olabilecek bir tepki olarak düşünülebilir. Yani bugün kollarımızdaki kılların dikleşmesi bizi uzak atalarımızda olduğu gibi soğuktan kurtaran büyük bir biyolojik mekanizma olmaktan oldukça uzak ama sistem hâlâ orada. Vücudumuz yalnızca bugün yaşadığımız çevreye göre şekillenmiş değil. Milyonlarca yıllık evrim boyunca ortaya çıkan mekanizmaların bazıları değişti, bazıları farklı işlevler kazandı, bazıları ise bugün çok daha sınırlı bir role sahip şekilde varlığını sürdürüyor. Bu yüzden bir dahaki sefere korktuğunuzda veya soğukta kollarınızdaki kıllar diken diken olduğunda aslında yalnızca bir refleks görmüyor olabilirsiniz. Vücudunuz, evrimsel geçmişinden kalan küçük bir mekanizmayı hâlâ çalıştırıyor olabilir.