MÜHENDİS GÖZÜYLE TARİHÎ ROMANLAR SERİSİ (BÖLÜM.2)

SAVAŞ TEKNOLOJİLERİNİN EDEBİYATTAKİ YANSIMASI: MANCINIKTAN LAĞIMA, YIKIMIN MATEMATİĞİ VE KURGUNUN GERÇEKLİK SINAVI

Bir mühendis için savaş teknolojileri sadece yıkımın araçları değildir. Aynı zamanda onlar, tarihin kadim medeniyetlerinden herhangi birisine ait matematiksel hesapları, bu hesaplamalarda kullanılan parametreleri ve kaynak yönetimini kullanmak suretiyle her birisinin spesifik olarak zamana ve mekâna hükmetme iradelerini gösteren somut belgelerdir. Örneğin bir mancınığın kol uzunluğu, bir lağımın açıldığı derinlik, bir tabyanın top ateşine göre eğimi vb… bilgiler. Bu ve buna benzer tüm bilgiler, ait oldukları tarihi dönemin mühendislik zekâsını bizlere titizlikle aktaran niş ifadelerdir.

Tarihî roman okurken mimari tasvirler dışında beni en çok heyecanlandıran diğer hususlardan birisi de anılan romanda bahsi geçen tarihi döneme ilişkin savaş teknolojileridir. “Yazar, bu cümleleri kendi kurgusuna nasıl taşımış?” veya “Savaş sahnelerini yazarken, sadece kan ve kahramanlıkla mı yetinmiş, yoksa tekniğin belirleyiciliğini de kurabilmiş midir?” gibi soruları ister istemez kendi kendime sorarım. Buna ilaveten, okuma sürecimde bazen dikkatimi çeken ya da bilmediğim niş bir terimle karşılaşırsam, bu terime ilişkin detaylı bilgilere ulaşmak için hemen internete başvurmaktan asla imtina etmem. Çünkü terimler de, harfler ve sözcükler gibi matematiksel formüller ve edebi metinleri meydana getiren mihenk taşlarından birisidir. 

Bu yazımda sizlere beraber, ilk çağdan 21. yüzyıla uzanan geniş bir tarihi yelpazede savaş teknolojilerinin kronolojik gelişimini, özellikle Türk kavimleri başta olmak üzere Anadolu ile çevre coğrafyasında yaşamış olan diğer kavimlerin keşfetmiş veya geliştirmiş olduğu istihkâm çeşitlerini merkeze alarak ele alacağız. Ardından Manzûme-i Siyer (Bu tür eserler genellikle manzum hikâye türünde olmakla beraber Türk edebiyatı babında özellikle 14. yüzyıldan itibaren örneklerine rastlanabilen önemli dini-tarihi manzumelerdir)’den başlamak üzere buna benzer diğer yazma eserlerde kullanılmış olan yüzeysel anlatımdan yola çıkarak günümüz izleyicileri tarafında rağbet gören tarihi dizilerin evrenini gözlemlemek suretiyle savaş teknolojilerine dair popüler kurgulardaki gösterişçi eksiklikleri karşılaştıracağız. Nerede gerçeklikten koptuğumuzu, nerede ise gerçeği yakaladığımızı göreceğiz. Ve en önemlisi ise temsili olarak belirleyeceğimiz bir tarihi roman kahramanının, lağım patlatma anını, bir istihkâm subayı gözüyle yeniden kurgulayarak “nasıl yapılmalı?” sorusuna somut bir cevap arayacağız. Çünkü teknik gerçeklik, kurguyu zayıflatmaz. Aksine ona sağlam bir omurga kazandırır.

Savaş teknolojileri, insanlığın ilk surla çevrili şehirlerde yaşamaya başlamasından itibaren medeniyetlerin birbirleri ile tutuşmuş olduğu amansızca mücadeleler neticesinde tabiri caizse bir tür zekâ sınavına dönüşmüştür. Antik Çağ’da Mezopotamya coğrafyasında yaşamış olmakla birlikte zaman zaman etki alanlarını Anadolu coğrafyasına kadar genişletmiş olan uygarlıklardan Asurlular ve Persler, şehirleri çepeçevre saran surların altından tüneller kazdıktan sonra bu tünellerin içine istiflemiş oldukları yanıcı maddeleri ateşle tutuşturmak suretiyle “surları çökertme” (sapping) tekniğini kullanıyordu. Böylece surun, kazdıkları tünel hizasına denk gelen kısmın altını boşaltmış olmak suretiyle temelini zayıflatmakla beraber yine buna ilave olarak boşaltmış oldukları bu kısımlarda yüksek sıcakta bir ortam oluşmasını sağlayarak suru oluşturan taş, ahşap ve kil gibi doğal yapı malzemelerinin dayanımlarını düşürmek suretiyle kısa bir süre içerisinde kendiliğinden çökmelerini sağlıyorlardı. Ege ve Akdeniz çevresinde konumlu antik şehir devletleri ve Romalılar ise mekanizmaları torsiyon (Bir cismin veya malzemenin kendi ekseni etrafında burulması, bükülmesi veya döndürülmesi) gücüne dayalı olarak çalışmakla beraber günümüzde genellikle İngilizce dilinde yayınlanmış kaynaklarda ve tarih temalı strateji temelli bilgisayar oyunlarında “ballista” ve “onager“ olarak adlandırılan mancınık türlerini geliştirdi. Bu tür mancınıkların çalışma prensibi, gerilen iplerin yaydığı enerjiyle dev taşların fırlatılmasına dayanıyordu. Bu makinelerin menzili ve isabeti, kol uzunluğu ile yay geriliminin matematiksel dengesine bağlıydı.

Bu teknolojileri tarihî romanlarda en iyi işleyen örneklerden biri Harry Sidebottom’un “Warrior of Rome” serisidir. Bu serinin bir parçası olan “Fire in the East”te, Roma balistaları ve katapultların her birisinin torsiyon ipi gerilimi, taş ağırlığı ve sur mesafesiyle adım adım anlatılır. Roma ateşi benzeri yanıcı maddeler sifon basıncıyla püskürtülürken bir mühendisin buna ilişkin yapmış olduğu hesaplamalar, karakterin terli alnında belirir. Janet Morris’in “I, the Sun” adlı eserinde, Hitit ve Pers savaş arabaları tekerlek-mızrak düzenekleriyle ölüm makinesi gibi işlenir. Cornwell’in erken dönem eserleriyle kıyaslandığında Sidebottom’un sahnesi teknik olarak daha isabetli çıkar. Bilahare, okuyucuya “bir mühendis olmadan zafer olmaz” mesajını net bir şekilde vermiş olur.

Orta Çağ’a gelindiğinde ise karşı ağırlıklı mancınık (trebüşet) özellikle kuşatma savaş teknolojileri alanında bir devrim yarattı. Çin kökenli olsa da Avrupa ve İslam coğrafyasında hızla yayıldı. Anadolu’da ise Selçuklu Türkleri bu teknolojiyi kendi savaş stratejilerine ustalıkla uyarladı. Kervansaray ve kale savunmalarında mancınıkları hem savunma hem saldırı için konumlandırırken, arazi eğimini ve rüzgârı hesaba katarak menzili optimize ettiler. İşte Doğu Roma’nın (Namı diğer Bizans’ın) bu teknolojinin geliştirilmesine yönelik etkisi de tam bu süreçlerde devreye girdi. Çünkü Anadolu’da yaşayan Türk kavimleri, kuşatmalar esnasında Doğu Roma’nın (Namı diğer Bizans’ın) tabliye sistemlerini (katmanlı surları) inceleyerek kendi istihkâm tekniklerini zenginleştirerek geliştirdi.

Toplar ise 13. yüzyılda Çin’de barutla doğdu.14. yüzyılda ise Avrupa’ya sıçradı. Ama bu konuda asıl teknolojik kırılma Osmanlı’da yaşandı. Fatih Sultan Mehmed’in 1453’teki İstanbul kuşatmasında Urban’ın döktüğü dev toplar (Şahi topları) Orta Çağ Avrupası’nda efsane oldu. Çünkü Osmanlı tophane mühendisleri, bakır-kalay oranını, namlu kalınlığını ve barut miktarını kendi hesaplarıyla mükemmelleştirmişti. Ayrıca bu geliştirmelere ilaveten, İstanbul’un fethinde kullanılan topların gülleleri, Doğu Roma’nın (Namı diğer Bizans’ın) İstanbul çevresini sarmalayan üç sıra sur sisteminin farklı uzaklıklarda bulunmakla birlikte ayrıca birbirleri arasında da belirli mesafelerde boşluklar bırakılmış olması nedeniyle her sıra sur sistemine rahatlıkla ve en ideal açıyla ulaşabilecek menzillerin matematiksel olarak hesaplanması neticesinde ulaşılan sonuçlar doğrultusunda belirlenen boyutlarda dökülmek suretiyle tasarlandı.

Lağımlar ise adeta Türk istihkâmının zirvesiydi. Orta Asya’da Büyük Selçuklu’da başlayıp, özellikle Anadolu Selçuklu’dan itibaren Anadolu’da yaygınlaşarak kullanılan bu teknik, Osmanlı’da Lağımcı Ocağı ile profesyonel bir ocak haline geldi. Osmanlı padişahları I. Mehmed (Çelebi Mehmed) ve II. Murad dönemlerinde izleri görülen bu ocak, İstanbul’un fethinden sonra tam teşekkül teşkilatlandı. 16. yüzyılda I. Süleyman (Kanûnî Sultan Süleyman) devrinde ise teknik kabiliyetinin zirvesine ulaştı. Çünkü artık lağımcılar hendese (Bugün mühendislik kelimesinin kökünü oluşturan kavram) bilmek zorundaydı. Lağım bağlama (tünel kazma), divanhane (ana salon), dirsekler ve hazine (barut çukuru) gibi terimler, o zamanlarda yaşamış olan bir lağımcıların istihkâm mühendisliği sözlüklerinde yer almakla beraber diyaloglarında da sıkça kullanmış oldukları terimlerdi. Karşı lağım dinleme, havalandırma delikleri açma, dumanla boğuşma… Bunlar, yer altında saatlerce süren karşılıklı bir psikolojik zekâ savaşıydı. Kâğıthane’deki talimlerde padişahın bizzat izlediği bu ustalar, imparatorluğun farklı coğrafyalarında ve farklı iklim koşullarında, su kemerlerinden kale kuşatmalarına kadar her yerde çeşitli istihkâm ve inşaat projelerinde görev aldı. Nitekim Türk kavimlerinin Orta Asya’dan Anadolu’ya taşıdığı pratik zekâ, yine bu coğrafyada Doğu Roma’nın (Namı diğer Bizans’ın) savunma sistemleri ve İslam ilminin cebirsel hesaplamalarıyla birleşince, lağım harbi (savaşı), diğer devletler gözünde Osmanlı’nın en korkulan silahı oldu.

Lağım teknolojisi, 19. yüzyılda barut yerine dinamit ve 20. yüzyılda ise tünel makineleri olmak üzere günümüze kadar gelişerek evrildi. Ama temel ilke hep aynı kaldı: Teknik hesapsızlık, cesareti boşa çıkarır.

Manzûme-i Siyer gibi manzum eserlerde savaş betimlemeleri geniş yer tutar. Bedir, Uhud, Hendek… Ama teknik ayrıntı? Neredeyse yok. Hendek Savaşı’nda Selman-ı Farisî’nin önerisiyle kazılan hendek, dönemin süvari ağırlıklı Arap taktiğini paramparça eden bir istihkâm dehasıdır. Derinliği, genişliği, zayıf noktaları, kazma süresi… Hiçbiri anlatılmaz. “Kazdılar hendeği, geçemedi düşman” kalıbıyla yüzeysel geçilir.

Oysa o hendek, zaman kazanma ve savunma mühendisliğinin şaheseridir. Bugün bir tarihî romanda da aynı yüzeysellikle karşılaştığımda içim sızlar. Çünkü Selman’ın zekâsı ile tasarlanan hendeğin bahse konu savaşın kazanılmasına katkısı artık bilinmiş olmasına rağmen günümüzde kalem alınan tarihi romanlarda bu tarz teknik detaylar nasıl hala gösterilmeden yüzeysel geçilebiliyor? Okuyucu “kahramanlık” der, ama stratejik dönüm noktasını kavrayamaz. Çünkü teknik gerçekliği dışlanmak aynı zamanda tarihsel olayın ruhunu da dışlamaktır.

Günümüzde televizyonlarda yayınlana tarih temalı diziler ve ondan beslenen romanlar, geniş kitlelerin tarih algısını şekillendiriyor. Bazı sahnelerde savaş teknolojilerine yer veriliyor. Hatta bazı sahneler teknik detaylarla da bezeniyor. Peki, bunların ne kadarı gerçekçi?

Farzı misal, Moğol kuşatmasına ilişkin bir sahnede büyük mancınıkla (trebüşet) ateş topları fırlatılıyor. Karşı ağırlık sistemi, fırlatma açısı, menzil… Hiç sorgulanmıyor. Televizyon ekranından gördüğüm kadarıyla takribi yirmi metre mesafe ya var, ya yok… Oysa bir trebüşet’in etkinliği, ağırlık-kol-taş oranının matematiksel hassasiyetine bağlıdır. Orta Çağ mühendisleri bunu biliyordu. Fakat günümüzdeki bu tarz televizyon yapımlarında maalesef bu bilgi sahneye taşınmamıştı.

Lağım sahnesi ise daha vahimdi. Karakterler tünel kazar, sur altına varır, ateşler ve sur yıkılır. Eksik olanlar: Havalandırma, tahkimat, ateşleme zamanlaması ve karşı lağım riski… Hâlbuki bir lağım harbi (savaşı), karşılıklı olarak farklı güzergâhlarda birkaç opsiyonlu olacak şekilde kazılması nedenleriyle dönemin en karmaşık istihkâm disiplinidir. Osmanlı Lağımcı Ocağı’nda lağımcılar saatlerce yer altında dirsek açar, dinler ve hesap yapardı. Fakat bunların hiçbirini maalesef yine göremedim.

Bu yüzeysellik, izleyiciye “savaş cesaret işidir, teknik değil” mesajı verir. Tarih ise tam tersini söyler: En cesur askerler bile yanlış yapılan hesaplar nedeniyle surları aşamaz.

Dünya sahnesine çıkınca tablo daha da netleşiyor. Bernard Cornwell’in “Sharpe” serisinde, özellikle Badajoz Kuşatması’nda (1812), lağımcılar ve istihkâmcılar sur altındaki tünelleri kazarken karşı lağım dinleme, havalandırma delikleri açma ve barut hazinesini tam zamanında ateşleme gibi detaylar öyle ustaca işlenir ki, okuyucu adeta o nemli toprağın kokusunu alır. Cornwell, bir mühendisin saatlerce süren yeraltı hesaplarını karakterin iç monoloğuna dönüştürür. İşte cesaret de bu noktada teknik bilgiyle harmanlanmış olur. Patrick O’Brian’ın “Aubrey-Maturin” romanlarında ise deniz savaş teknolojisi bambaşka bir seviyededir. Top namlularının ısınma süresi, barutun nem oranı, rüzgârla birlikte yapılan balistik düzeltmeler vb… Yazar, her bir top atışını adım adım anlatırken, geminin yalpalamasını bile mühendislik denklemi haline getirir. Günümüzde televizyonda yayınlanan popüler dizilerdeki gibi “ateşle ve yık” yaklaşımı burada yerini “hesapla ve zafer kazan”a bırakır. Bu karşılaştırma neticesinde şu sonuca ulaşabiliriz: Teknik unsur birinde gösteriş olarak, diğerinde ise karakterin damarlarında akmak suretiyle bizlere sunulmuş. Hangisinin hangi kategoriye girdiğinin cevabını siz değerli okuyucularıma bırakıyorum.

Haydi, şimdi bir tarihî romanda olması gerekeni, sadece kılıç şakırtısı ve kahramanlık nutuklarıyla değil, toprağın altındaki hesaplaşmayla beraber yazalım. Kahramanımız, 16. yüzyıl Osmanlı kuşatmasının nabzını yerin altında tutan bir lağımcı subayı. Adını “Mimar İbrahim Ağa” koyalım. O, lağımcı ocağının sadece kazma sallayan neferlerinden birisi değildir. Aynı zamanda hendeseyi, yani mühendisliği, matematiğin ve aklın rehberliğinde öğrenmiş, üstelik bunu onlarca kuşatmanın çamuruna, tozuna, kanına bulayarak sahada imtihan etmiş bir istihkâm erbabıdır.

Bir Roman Kahramanı Lağım Patlatırken: Bir İstihkâm Subayı Gözüyle Yeniden Kurgu

“Gece yarısıydı. Yer altı, güneşin unuttuğu bir âlemdir. Burada zaman, fenerlerin titrek ve yağlı ışığıyla ölçülür. Yine burada havaya, taze kazılmış toprağın ağır ve rutubetli kokusu ile nasırlı ellerle sıkıca kavranmış olan kazmanın soğuk demir yüzeyinde biriken terin kokusu karışır. İçerideki derin sessizliği ara ara kesen tek şey ise kazmaların çıkarmış olduğu muntazam ve ritmik vuruş sesleriydi. İbrahim Ağa, tünelin bugün kazılan kısmının tavan ve yan cidarları (kenarları) üzerinde elini gezdirirken aynı zamanda üç parmağını bir cerrah hassasiyetiyle toprak yüzeylere bastırmak suretiyle tünelin dayanımını kontrol ediyordu. Bir hekimin, hastasının bileğini tutup parmaklarıyla nabzını yoklaması misali o da parmak uçlarıyla toprağın nemini, sıkılığını ve direncini sorgulardı. Kontrollerini tamamladıktan sonra çevresindeki lağımcı neferlere dönerek “Toprak nemli, lakin sıkı. Destek kalası eklemeye gerek yok. Zemin kendini taşır. Çökmez.” dedi. Bunu sadece el yordamıyla yaptığı kontrole dayanarak söylememişti. Tünelin ağzından itibaren adımları saymak suretiyle aklında oluşturduğu cetvele göre derinlik tam sekiz metreydi. Kazdıkları tünelin yönü ise çökmesini hedefledikleri sur kanadına, diğer bir ifadeyle o koca taş yığınının can damarı olan temeline milimetrik olarak isabet etmişti. Kazmış oldukları tünelin güzergâhı boyunca, her on metrede bir açmış oldukları havalandırma deliklerinden sızan temiz hava olmasa, barut fıçılarından sızan keskin koku, aydınlatma için kullandıkları mumlar ve meşalelerin tütmesi sonucu meydana gelen zift kokusu içeren isli duman ve nefeslerinin ağırlığı, şimdiye dek onları bu dar mezar misali tünelde boğmuş olurdu.

Yanı başında çalışmakta olan bir lağımcı neferi aniden durdu. Elindeki kazmasını yavaşça yere bıraktı. Sonra nefesini tutup hali hazırda kazmış oldukları tünel yüzeyine doğru kulağını kabarttı. Akabinde kafasını İbrahim Ağaya doğru çevirip eliyle ağzını kapatmak suretiyle sessizce “Ağam, sanırım karşıdan ses geliyor.” diye fısıldadı. 

İbrahim Ağa, ani bir el hareketi ile çalışmayı o an durdurdu. Durduğu yerde diz çöktü, başını eğdi ve kulağını çıplak toprağa dayadı. Gözlerini kapattı. Çünkü böyle anlarda karşıdan gelen sesleri adeta bir yarasa gibi işitmek elzemdir. Kalbi öylesine gür atıyordu ki, önce kendi kanının şiddetini duydu. Sonra bir an… Boşluk… Akabinde ise yerin bin bir damarından süzülen o uzak, sinsi ve ritmik  “Tak… Tak… Tak.” sesi kulağına çalındı. Bu bir düşman lağımıydı. Onlar da kazmış oldukları tünelin tam karşısından geliyordu. Sesin yakınlığından, aralarındaki mesafenin yaklaşık birkaç kazma boyunda olabileceğine kanaat getirdi.

Keskin bir bıçak gibi karanlığı yaran ve neferlerin sırtından aşağı bir ürperti salan tınıda bir ses tonuyla “Hemen sola doğru dirsek açın!” emrini verdi. Kolları günlerdir kazmaktan uyuşmuş, omuzları her vuruşta sızlamış olsa da beyni her daim bir su saatindeki çarklar gibi berrak işlerdi. O an içindeki mühendis, barut hesabı için gerekli tüm değişkenleri bir bir aklına dökmeye başladı: Surun ağırlığı, taşın cinsi, toprağın direnci vb… Buna göre aklında hesaplamış olduğu barut miktarını “Tiz vakit, tamı tamına 120 okka barut getirin” emriyle dile getirdi. Fıçıları ses çıkarmaması adına yerde yuvarlamak yerine elden ele vermek suretiyle birbirlerine uzatan neferler, biraz önce hazırlamış oldukları dirsek çukurunu, bu ölümcül yükle sessizce tıka basa doldurdular. Sonra bu yükün ucuna bağladıkları fitil düzeneğini teşkil ettikten sonra usulca ve sessizce gerisin geri çıkmak suretiyle tüneli boşalttılar. İçeride sadece İbrahim Ağa ile iki tane ateşçi sınıfından lağımcı neferi kalmıştı. Fitilin uzunluğu, bir lağımcı neferinin tam elli adıma denk geliyordu. Öyle ki, fitili ateşleyen neferin can havliyle tünelin ağzına varma zamanı ile patlamanın tam zamanı birbirine denk gelsin. Fitili ateşledikten sonra tünelin ağzına zamanında erişemem korkusu, bir lağımcı neferinin her daim içindedir. Lakin bu korku onun için bir panik değil, bilakis pratik düşünüp hızlı karar vermesini sağlayan bir yakıttır. Hatta ve hatta adımlarını yeniden gözden geçirme ve dikkatini bin kat daha artırma sebebidir. Çünkü bir anlık gaflette veyahut hesaplardaki bir karış hatada, bu tünel onlara bir anıt mezar olurdu. Diğer bir deyişle, kendi elleriyle kazdıkları toprak, aynı zamanda kendi kefenleri olurdu.

Ve ateşleme anı geldi. Lağımcı neferinin, elindeki meşaleyle fitilin ucunu tutuşturması neticesinde aniden bir şimşek misali parlayıveren kıvılcım, tünelin karanlığı içerisine bir yıldız gibi doğdu. Yavaş, acımasız ve emin adımlarla barut dolu dirsek çukuruna doğru ilerlemeye başladı. O an bu sahneyi göz ucuyla seyretmeye koyulan İbrahim Ağanın gözlerinden, son bir kez bütün hesapları aklında canlandırdığı rahatlıkla anlaşılabiliyordu. Derin bir nefes aldıktan sonra dudaklarından dökülen: “Allah’ım, ne olur hesabım doğru olsun.” cümlesi tünelin sessiz karanlığı içinde kayboldu. Kurmuş olduğu bu cümle, bir dua olmakla beraber aynı zamanda bir mühendisin evrene bıraktığı son teminat kavlindeydi.

Alelacele can havliyle tünelin ağzına doğru koşmaya başladılar. İbrahim Ağa ve diğer iki lağımcı neferinin ayak sesleri, dar tünel boyunca bir telaş uğultusuna dönüşüyordu.

Dışarı fırladıklarında, daha evvel bir vakitte, tünel ağzına yaklaşık otuz adım mesafe uzaklıkta bir konuma, içerisine toprak doldurmuş oldukları heybeleri üst üste istiflemek suretiyle patlamanın şiddetinden korumak amacıyla oluşturdukları siper vari istihkâmların ardına koştular. İstihkâmın dibinde siper almış bir biçimde onları bekleyen kumandan, her ne kadar gözleri merak ve endişe barındırsa da gerilmiş bir yay misali ses tonuyla İbrahim Ağaya: “Ne zaman?” sorusunu yöneltti.

İbrahim Ağa, koşmaktan nefes nefese kalmıştı. Lakin kumandanın sorusunu, dağı taşı sarsacak güce hükmeden bir insan olmaktan ziyade içi gülen gözleri eşliğinde vakur ve sakin bir ses tonuyla: “Üç yüz nefes sonra.” diyerek cevapladı.  

O an saymaya başlarlar. Her nefes, bir asır gibi geçer. Sonra aniden, yerin bağrından gelen derin, tok ve yürekleri ağızlara getiren bir gürleme sesi büyük bir şiddetle etrafa yayıldı… Patlama gerçekleşmişti. Patlamadan kısa bir süre sonra, yer sarsılması eşliğinde, hedeflemiş oldukları sur kanadının dibinden parçalanarak kopan irili ufaklı her bir taş parçası adeta birer oyuncak gibi havaya fırladı. Sanki o an, zifiri karanlık gecenin koynunda, toz, duman, ateş ve toprak parçalarından oluşan dev bir çiçek açmıştı. Herkes, bu yıkımın görkemi karşısında nefesini tutarken, İbrahim Ağa’nın gözleri sakin bir göl yüzeyi gibiydi. Çünkü o, bu toz bulutunun ardında ne göreceğini baştan bilmekteydi. Duman dağıldı. Surda, kocaman bir gedik açılmıştı. İbrahim ağa yutkunduktan sonra: “Tam isabet. Dört metre.” diye içinden geçirir. 

İşte böyle bir sahne, okuyucuyu hem heyecanlandırır hem düşündürür. Kahramanlık sadece kılıç sallamakla başlamaz. Bazen de toprağın altında, karanlıkta, hesap kitap içinde, korkuyla iradenin bilek güreşi yaptığı anda başlar. Mimar İbrahim Ağa ile yanındaki lağımcı neferlerin akıtmış olduğu ter, kahramanlığın ta kendisidir. Bu sahne, okuyucuyu heyecanın doruklarında gezdirmekle kalmaz, bir lağımcının gözünden savaşın aslında bir bilgi, irade ve teknik zaferler zinciri olduğunu bizlere fısıldar. Karakterin korkusu, hesabı, duası, iradesi, koşusu ve nihayetinde zaferi… Bunların hepsi, insan olmanın ve mühendis olmanın aynı potada eridiği bu tarz anlatılarda birleşir.

Aslında bu tür veya buna benzer bir sahneyi sinemada da yakalamak mümkün. Ridley Scott’ın “Kingdom of Heaven” adlı filminde Kudüs kuşatmasında kullanılan karşı ağırlıklı trebuchet’ler (o dönem için tarihsel olarak oldukça isabetli) sadece dev taşlar fırlatmakla kalmaz. Aynı zamanda menzil, açı ve surun zayıf noktalarına göre konumlandırma gibi mühendislik hesaplarını da perdeye yansır. Hatta savunma tarafındaki mantlet’ler (taşınabilir ahşap kalkanlar) ve surların katmanlı tabliye sistemiyle birlikte, saldıranın her hamlesi gerçek bir stratejik zekâ düellosu haline gelir. Ne var ki film, lağım kısmını yeterince derinleştiremez. Oysa tarihî kaynaklarda, Doğu Roma (Namı diğer Bizans) ve Selçuklu dönemlerine ilişkin kronik ve yazıtlar vasıtasıyla su dolu bir kâseyle yer altı titreşimlerini dinleme tekniği bile belgelenmiştir. İşte tam burada bizim Osmanlı Lağımcı Ocağı’nın üstünlüğünün devreye girmesi gerektiğini düşünüyorum. Çünkü bu tarz yeraltı savaşı, sadece patlama değil, saatlerce süren dinleme ve karşı tünel kazma sanatıdır. Cornwell veya O’Brian gibi yazarlar bu sanatı sayfaya taşırken, “Kingdom of Heaven” görsel olarak iyi bir başlangıç yapar ama lağımcı subayı Mimar İbrahim Ağa’nın demin zikretmiş olduğumuz “Üç yüz nefes sonra.” gerilimini yakalayamaz.

Yukarıda değinmiş olduğum örneklerden çıkan sonuç bizim açımızdan net: Ya romantik sığlık (manzumelerdeki gibi) ya da gösterişçi kurgu (dizilerdeki gibi). Fakat üzülmeyin. Aslında üçüncü bir yol daha var: Diyalektik gerçekçilik. Savaş teknolojisini karakterlerin bilinciyle buluşturmak. Lağım kazıcısının çökme korkusu, top dökümcüsünün bakır-kalay hesabı, kumandanın menzil sabrı… Bunlar, “kan ve ateş”i bir nevi insanın akıl-duygu mücadelesine dönüştürür. Okuyucu, sadece kahramanın kılıç salladığını görmekle kalmaz aynı zamanda onun nasıl düşündüğünü de görmüş olur. Bu suretle o karakter ve kendisi arasında anlamlı bir bağ kurar.

Nitekim bu diyalektik yolu başarıyla izleyen örnekler de az değil. Bernard Cornwell’in “The Last Kingdom” serisinde Viking kuşatmalarında surlara yaklaşırken kullanılan örtülü ilerleme (mantlet benzeri kalkanlar) ve toprak kazma teknikleri, karakterlerin korkusunu ve hesaplarını ön plana çıkarır. Uzun mızraklar, baltalar ve kazıklı duvarlar birer mühendislik satrancı gibi işlenir. Patrick O’Brian’da ise bir topçu subayının rüzgârı, dalgayı ve namlu ısısını aynı anda tarttığı sahneler savaşı sadece kahramanlık değil, aynı zamanda bir akıl-duygu mücadelesine dönüştürür. Sharon Kay Penman’ın “The Land Beyond the Sea” adlı eserinde, Haçlı kuşatmalarında Tapınak Şövalyeleri’nin zırh plakaları, kızgın yağ ve bubi tuzakları karakterin iç sesiyle okuyucuya anlatılır. Osmanlı yatağanının kıvrım avantajıyla kıyaslandığında Penman’ın sahnesi Avrupa kılıçlarının doğrusal gücünün dezavantajını net gösterir. Bu eserlerde teknik öğeler, romantik sığlığın yerini alır ve okuyucu “Nasıl başardılar?” sorusunu sormaktan kendini alamaz. Ne zaman ki tarihî romanlarımızda, Mimar Sinan’ın köprü ayakları gibi derinliği yakalarsak, işte o zaman bir lağımcı subayının tünel tavanını üç parmakla yokladığı anlar okuyucular için unutulmaz hale gelmiş olur.

Velhasıl, bu meselenin edebî bir tercih olmasından öte kültürel bir duruş olduğunu düşünüyorum. Dünyada Patrick O’Brian deniz savaşlarının teknik detaylarında ustadır. Keza Bernard Cornwell’da eserlerinde yer vermiş olduğu kuşatma sahneleri ile okuyucularına mühendislik hassasiyeti sunar. Bizde ise bu durum maalesef henüz yaygın değil.

Oysa bizim tarihimiz mühendislik dehalarıyla dolu. Mimar Sinan’ın akıntıya göre tasarlamış olduğu köprü ayakları, Lağımcı Ocağı’nın yeraltı savaşları, tophane mühendislerinin balistik hesapları… Bunlar tarihi romanlara taşınmayı bekleyen dev bir hafızayı oluşturan bilgilerden sadece birkaçı. Mamafih, bu hafızayı ihmal eden her tarihî roman, kendi tarihini eksik anlatır. Okuyucuya “Osmanlı topları sadece büyüktü” gibi indirgemeci bir tarih sunar. Oysa gerçek, insanlık tarihinin en zeki problem çözme anlarından biri olduğunu düşündüğüm, Doğu Roma (Namı diğer Bizans) surlarıyla, Osmanlı toplarının matematiksel karşılaşmasıdır. 

Küresel örnekler de bize aynı dersi veriyor. Nitekim tarih, İngiltere kralı Edward I’in 1304’teki Stirling Kuşatması’nda kullandığı dev Warwolf adlı trebuchet’inin bile (Outlaw King filminde dramatize edilse de) matematiksel hassasiyetle tasarlandığını bizlere gösteriyor. Lağımcı Ocağı’nın hendese bilgisi, tophane mühendislerinin balistik tabloları vb… Kadim tarihimizin bizlere mirası olan bilgileri kullanmak suretiyle yukarıda zikretmiş olduğum küresel ustalığa rahatça rakip olabiliriz. Bu hususu ihmal etmekle sadece kendi tarihimizi değil, dünya tarihî roman geleneğini de eksik bırakmış oluruz.

Bu yüzden manifesto net:

Tarihî roman yazarlarına: Savaş sahnelerinizi yazarken mutlaka bir askerî mühendis, istihkâm subayı veya topçu uzmanına danışın. Çünkü teknik gerçeklik kurgunuzu derinleştirir.

Yayınevlerine ve editörlere: Tarihî roman dosyalarında teknik danışmanlığı zorunlu kılın. Çünkü bu sayede yayın kalitenizi bir üst seviyeye hatta uluslararası arenaya taşımış olursunuz.

Okurlara: Bir savaş sahnesi okurken içinize sinmeyen bir teknik ayrıntı gördüğünüzde sorgulayın. Yorumlarda, sosyal medyada sorun. Çünkü talebiniz, daha iyi kitapların doğmasını sağlar.

Bu yazı, serimizin ikinci bölümüydü. İlkinde mimari tasvirleri ele almıştık. Bu bölümde savaş teknolojilerinin izini sürdük.

Üçüncü bölümde işi daha da derinleştireceğiz: “Bir Roman Kahramanı Mühendis Olsaydı: Alternatif Tarih Kurguları”. Örneğin eğer Mimar Sinan, bir romanın başkahramanı olsaydı, hesap defterleri, işçilerle çatışmaları, padişahla kurduğu matematiksel diyalogları nasıl anlatılırdı? Bu konuyu yerli ve dünya edebiyatından örneklerle tartışacağız.

Şimdi sıra sizde. Bu yazının altına yorumlarınızı bekliyorum: Hangi savaş teknolojisinin romanda daha doğru anlatılmasını istersiniz? Lağım mı, top mu, yoksa deniz savaşlarındaki kadırga tekniği mi?

Sizin talebiniz, serinin yönünü belirleyecek.