MÜHENDİS GÖZÜYLE TARİHÎ ROMANLAR SERİSİ (BÖLÜM.1)

TARİHÎ ROMANLARDA MİMARİ TASVİRLER: GERÇEK Mİ, KURGU MU?

Bir mühendis olarak tarihî roman okumak, bazıları için kaçış, benim için ise bazen bir teknik çatışma alanıdır. Çünkü sayfaları çevirirken, yazarın titizlikle kurduğu o kurgusal evrendeki yapıları, taşları, köprüleri, kemerleri, kuleleri, surları ve savunma-saldırı amaçlı tasarlanan çeşitli araçları zihnimde istemsizce imgelemek suretiyle test ederim. “Bu kule bu açıdan saldırıya gerçekten dayanır mıydı?”, “Bu burç, dönemin kuşatma teknolojisine gerçekten dayanır mıydı?” veya “O su kemeri, anlatıldığı gibi kenti besleyebilir miydi?” gibi soruları ister istemez kendi kendime sorarım. Hatta zaman zaman bu detaylar okuma keyfimi bir mühendislik denetimine dönüştürür

Ve maalesef çoğu zaman da hayal kırıklığı yaşarım. Çünkü birçok tarihî roman, mimariyi anlatı içerisinde yalnızca statik ve ruhsuz bir dekor olarak kullanır. Onu romanın bir öğesi veya karakteri yapmaz. Oysa mimari sadece arka plan değildir. Medeniyetin omurgasıdır, insanın doğayla ve güçle kurduğu en somut diyalektiktir.

Mimariyi Bir Karakter Gibi Okumak

Selçuklu’nun kervansaraylarını düşünün. Eğer bu döneme ilişkin kaleme alınan bir romanda kervansaraylar “taştan bir yapı” diye geçiştiriliyorsa, yazar o taşın dilini duymamış yani benim tabirimle o taşın diline sağır kalmış demektir. Bir kervansarayın avlu ölçüleri, eyvanın kıbleye göre konumu, taş işçiliğindeki motifler vb… yapısal ve mimari detaylar birer tesadüf olmayıp ticari bir lojistiğin, insanların doğal ve manevi ihtiyaçları ve güvenlik mühendisliğinin sonucudur. Nitekim kervansaraylar, inşa edildikleri güzergâh ve bölgelerde güvenliği, ticareti, devletin gözetimini ve hatta dervişlerin nefesini taşırdı.

Tarihî roman yazarı, bu cümleleri okuyabilmeli ve kurgusuna doğru bir dille romanının en ideal kısmına ustaca yerleştirebilmelidir. Ne salt teknik rapor gibi sıkmak, ne de “bir zamanlar burada görkemli bir han varmış” deyip geçmek. Bendenizin, tarihî kurgunun samimiyet sınavı olarak addetmiş olduğu, mühendislik ile edebiyatın buluştuğu nokta da işte tam burasıdır: Yapıyı, içindeki insanın ve dönemin teknolojik imkânlarının hikâyesiyle birleştirmek suretiyle anlatmak. Çünkü mühendislik açısından bir yapı, sadece estetik bir form değil, belirli bir amaca hizmet eden bir optimizasyonlar bütünüdür.

Hatanın Nerede Olabileceğine İlişkin Birkaç Somut Örnek

Geçenlerde çok satan bir tarihî roman okudum. Konu İstanbul’un fethi öncesindeki hazırlıklardı. Yazar, Rumeli Hisarı (Boğazkesen)’nı şöyle tarif ediyordu: “Üç büyük kule, birbirine kalın duvarlarla bağlı.” Nitekim buna benzer birçok popüler romanda da Rumeli Hisarı, yalnızca "üç büyük kulenin birbirine bağlanması" olarak tasvir edilir.

Bu tasvir doğru fakat mühendislik açısından bakarsak bu yapının romanda bir “karakter” yapılmaması eksik. Rumeli Hisarı, mühendislik tarihinde stratejik olarak tasarlanmış en zekice üçgenleme ateş sistemi örneklerinden biridir. Yaşadıkları dönem ve fetih sürecinde devlete yapmış oldukları hizmetlerle ön plana çıkan Saruca Paşa (28 metre yükseklik), Zağanos Paşa (21 metre yükseklik) ve Halil Paşa (22 metre yükseklik) gibi tarihi karakterlerin adlarını taşıyan hisarın bu kuleleri, Boğaz’ın en dar yerinde (698 metre), karşı kıyıdaki Anadolu Hisarı ile sadece simetri ve görsel uyum için değil aralarında bir çapraz ateş üçgeni oluşturacak biçimde konumlandırılmıştır. Nitekim bu fikrin mimari olan Fatih Sultan Mehmed, iki hisar arasında yapılacak top atışlarının kesişme açılarını bizzat hesaplamış olup bu hesaplar sonucu çizdiği krokiler doğrultusunda tespit edilen konumları üzerine inşa edilmiştir.

Yine mühendislik açısından baktığımızda bu yapıyı "karakter" yapan diğer önemli bir unsur ise, yalnızca boyut ve ebatları itibariyle görkemli olması değil, döneminin kısıtlı imkân ve kapasitelerine rağmen çeşitli tehlike ve risklerin kaçınılmaz olduğu bir bölgede inanılmaz kısa bir sürede inşa edilme hızıdır. Rumeli Hisarı, Mart-Ağustos 1452 arasında, sadece 138 gün gibi rekor bir sürede tamamlanmıştır. Bu hızı kurguda sadece "padişahın azmi" ile açıklamak, arka plandaki 1.000 duvarcı ustası ve 2.000 işçinin (rençber) dâhil olduğu muazzam organizasyon mühendisliğini ıskalamaktır. Hisarın beden duvarlarının kalınlığı sabit değildir. Saldırıya en açık olan batı yönünde 5-7 metreye çıkarken, arazinin çok dik olduğu güney cephesinde kaynak optimizasyonu yapılarak 3 metreye indirilmiştir. Bu niş bilgilere anlatımında yer vermeyen bir romancı, bir de bunun üstüne, Saruca Paşa Kulesi'nin 7 metrelik duvar kalınlığını veya Hisarcık (Hisar-ı Beççe)’da bulunan 20 top mazgalını da kurguya yedirmediğinde, tabiri caizse hisarla ilgili en can alıcı bilgi olan Fatih Sultan Mehmed’in Boğaz trafiğini çapraz (makasvarî) ateşle kontrol etme planını okuyucuya aktarma hususunda kuvvetle muhtemel ıskalamış olur. Mamafih bu topların sektirme sistemiyle ateşlendiğinde güllelerin deniz üzerinde yüzer gibi giderek karşı kıyıya ulaşabildiği teknik detayı ise kurguyu bir dekor olmaktan çıkarıp askerî bir deha örneğine dönüştürür. Nitekim roman kahramanı bir Osmanlı mimarın, deniz kenarındaki Hisarcık’ta bulunan 20 top mazgalının açısını, güllelerin deniz yüzeyinde sektirme sistemiyle karşı kıyıya ulaşması için hesapladığı sahne, kurguyu teknik bir şahesere dönüştürür.

Bu durama diğer bir örnek olması açısından İstanbul surlarına da değinebiliriz. Tarihi romanlarda bu surlar genellikle “yıkılmaz taş yığınları” olarak anlatılır. Oysa bu surlar, hendeği, dış suru ve 96 kuleli iç suruyla üç kademeli teşkil edilmiş olan döneminin dünyadaki emsallerine göre en ileri savunma sistemidir. Bu surların önü boyunca devam eden 20 metre genişliğinde ve 10 metre derinliğindeki hendek ise sadece bir çukur değil, saldırganların psikolojik dengelerini bozan ilk mühendislik engelidir. Mühendislik bilinci gözetilmek suretiyle yazılan bir kurguda, surların en zayıf noktası olan Bayrampaşa (Lykos) vadisine, Urban'ın döktüğü devasa "Şahi" toplarının (yaklaşık 8 metre uzunluk, 600+ kg gülle ağırlığı) yerleştirilmesi eyleminin, roman anlatısına bir olay örgüsü bağlamında entegre edilmesi, okuyucunun gözünde kurgunun gerçekçiliğini sağlayabilmek babında bir balistik zorunluluktur.

Hülasa, İstanbul surları hakkında anlatılar içeren tarihi romanlarda sıkça bahsi geçen "açık unutulan kapı”(Kerkoporta) gibi bir efsane yerine, mühendislik gerçeği olan "üçgenleme" (müselles) atış tekniği gibi gerçek hususların kurguda işlenmesinin okuyucuyu aynı zamanda doğru bilgiler ile bilinçlendirme açısında daha isabetli olacağı kanaatindeyim. Surları yıkmak için kullanılan bu teknikte, küçük toplarla iki nokta vurulup yapı zayıflatılır, ardından büyük top bu üçgenin ortasına vurarak yıkımı tamamlardı. 

Bu bilgilere haiz bir okur olarak, okumuş olduğum tarihi romanlarda bu derinliği bulamayınca, ister istemez romanlardaki kurgunun geri kalanına da güvenim sarsılıyor. Dolayısıyla ister istemez şu soru aklıma takılıyor: Yazar, bu kadar temel bir yapıyı anlatımında yüzeysel olarak aktarıyorsa, roman karakterlerinin psikolojisini de mi yüzeysel kuruyor?

İşte bu soru, tarihî romana ilişkin okurun en büyük güven krizidir. Çünkü bilinçli okuyucu, yazarın mimariyi ihmal ettiği yerde, tarihsel olguları da ihmal ettiğinden şüphelenmeye başlar.

Çıkış Yolu Belki de Diyalektik Bir Bakıştır

Peki, ne yapmalı? Benim önerim, tarihî roman yazarının, olayların geçmiş olduğu mekânlardaki mimariyi, kahramanlarla diyalog halinde kurgulaması yönünde olurdu.

Mesela: Bir sultanın huzurunda, baş mimar ile kumandanın surların onarımı üzerine tartıştığı bir sahne düşünün. Mimar, “Bu burç, yeni toplar karşısında üç gün dayanır” der. Kumandan, “Üç gün bize yeter. Yakındaki göl civarında nöbet tutan askerler o vakte yetişirler.” der.

Bu sahne okuyucuya sadece surların yapısını değil, dönemin teknolojik eşiğini, zaman algısını, askerî stratejiyi hatta bürokrasinin karar alma mekanizmasını gösterir. İşte bu durumda mimari, okuyucu için bir bilgi notu olmaktan çıkmakla beraber kurgudaki çatışmanın, karakterlerin ve ideolojilerin ta kendisi olur.

Bu bakış açısı diyalektiktir. Çünkü bu aşamada tez (savunma ihtiyacı) ile antitez (yeni topların yıkıcı gücü) çatışır ve bu çatışmadan sentez (surların yeniden inşası) doğar. Okuyucu bu sentezin içinde kaleme alınan satırlarda, hem teknik gerçekliği hem de insani trajediyi hisseder.

Diyalektik ve sentez kavramlarını örneklendirmek gerekirse; bir tarihi roman yazarı için Orta Çağ'ın dikey savunma hatları (tez) ile Topçu Çağı'nın yatay ateş gücü (antitez) arasındaki çatışma bir diyalektiktir. Sentez ise, artık hiçbir kale duvarının toplar karşısında duramayacağının anlaşıldığı ve askeri mimarinin kökten değiştiği o andır. Kurguda, bir Doğu Romalı (Namı diğer Bizanslı) mühendisin top atışları neticesinde surlarda oluşan çatlakları izlerken yaşadığı dehşeti veya Osmanlı topçularının aşırı ısınan tunç namluları yağ ile soğutma çabasını veya sur altına kazılan lağımların (tünel) etkisini anlatmak, teknik derinliği perçinlemek suretiyle okuyucunun bu satırlarda gerçekliği de soluyabilmesini sağlayacaktır. Kurguda teknik derinliği perçinleyecek unsurlar babında; yaklaşık 17 tonluk devasa topların nakliyesini kolaylaştırmak için geliştirilen, barut haznesi ve namlunun birbirine vidalı/parçalı olarak takıldığı modüler sistem olan “vidalı top teknolojisi” veya Galata surlarının arkasındaki gemileri vurmak için padişahın bizzat balistik hesaplarını yaptığı aşırtma atışlı havanlar olan “havan topları” unsurları da kullanılabilirdi.

Küresel ve Yerel Bağlam

Şimdi bu tespitimize biraz da genel perspektiften bakalım. Neden bu konu bu kadar önemli? Çünkü Türkiye’de tarihî roman satışları son yıllarda patlama yaşıyor. Her hafta yeni bir roman raflarda. Okurlar, tarihle kurdukları bağı bu romanlar üzerinden inşa ediyor.

Eğer bu tarz romanlarda mimari, mühendislik, teknik gerçeklik yüzeysel veya hatalı aktarılırsa, okur yanlış bir tarih bilinci edinir. En amiyane tabirle, “Doğu Roma (Namı diğer Bizans) surları sadece taş yığınıydı” sanır. Oysa İstanbul surları, döneminin en ileri tabliye sistemini barındırıyordu.

Unutulmamalıdır ki; Fatih Sultan Mehmed yalnızca bir fatih değil, aynı zamanda bizzat planlar çizen, balistik hesaplar yapan ve kuşatma teknolojisini devrimci bir noktaya taşıyan bir "mühendis-lider" profilidir. Tarihi romanlarda da mimariyi buna benzer bir bakış açısı ile okumak, tarihin ruhuna dokunmaktır.

Bu durum sadece edebî bir kusur değil, aynı zamanda kültürel bir ihmaldir. Mühendislik mirasımızı doğru anlatmak, onu korumak kadar önemlidir. Bir romanda yanlış anlatılan su kemeri veya çeşme gibi bir eser, toplumdaki teknik bilinçte bir gedik açmak suretiyle o eserin halk nezdindeki değerini de azaltır.

Bu yüzden manifesto netliğinde bir çağrı yapıyorum:

Tarihî roman yazarlarına ve editörlerine — Romanlarınızın teknik danışmanları olsun. Bir mimar, bir inşaat mühendisi, bir sanat tarihçisi. Romanınızın kurgusuna katacağı birkaç sayfalık doğru bilgi, eserinizin ömrünü katlar.

Tarihî roman okurlarına— Okuduğunuz tarihî romanda bir yapı tasviri sizi rahatsız ettiğinde sorgulayın. Araştırın. Çünkü bilinçli okurlar, bir yapı tasvirinde teknik bir tutarsızlık sezdiğinde sorgulamalıdır. Çünkü kurgudaki mimari ne kadar sağlamsa, romanın ruhu da o kadar ayakta kalır. Eğer yazarın bu konuda ihmali varsa muhakkak bu hususu dile getirin. Çünkü emin olunuz ki sizin bu sorgulamanız, sonradan kaleme alınması planlanan bu tarz kitapların daha iyisinin yazılmasını sağlayacaktır.

Peki, Bu Seride Neler Var?

Bu yazım, toplam beş bölümden oluşmasını düşündüğüm “Mühendis Gözüyle Tarihî Romanlar” serisinin ilk bölümüydü. Gelecek bölümde ise çok daha spesifik bir konu olan savaş teknolojilerinin edebiyattaki yansımasına değineceğiz.

Günümüze kadar geçen süreçte; mancınıkların, topların, lağımların romanlarda nasıl anlatıldığını, nerede gerçeklikten koptuğumuzu, nerede ise tam isabet yakaladığımızı konuşacağız. Hatta bir roman kahramanının lağım patlatma anını bir istihkâm subayı gözüyle yeniden kurgulayacağız.

Eğer bu yazı, sizin de aklınızda bir soru işareti uyandırdıysa, şimdiden yorumlara yazın. Çünkü bu seri, sizin sorularınızla birlikte şekillenecek.