"Ben Kimim?" Sorusundan Bütüncül İçsel Dengeye Uzanan Bir İnsan Aynası: Dilhara Duman

Bencil ve aceleci çağın, insanı tek bir mesleki unvana, yüzeysel kalıplara ve geçici etiketlere hapsettiği o hoyrat gürültünün ortasında; varoluşun en kadim sorusu olan "Ben kimim?" nidasının peşine düşüp kendi hakikatini arayan ve ömrünü insanı anlamaya adayan kavi ruhlar vardır.

​Ahmet Bilgehan Arıkan ile Satır Arası’nda bu hafta; otuz yıllık hizmet sektörü gözlemlerini sosyal bilimler disiplinleriyle buluşturan, Enneagram’dan Aile Dizimi’ne uzanan kadim öğretileri "Bütüncül İçsel Denge Analizi" çatısı altında harmanlayan değerli eğitmen ve analist Dilhara Duman ile kalbi bir hasbıhal gerçekleştirdik.

​"İnsanlara yol göstermek yerine kendi yollarını görmeleri için ayna tutmayı" ilke edinen, eğitimler ve dönüşüm kamplarıyla ruhun görünmeyen taraflarına ışık tutan konuğumuzun o adaletli ömür terazisini Satır Arası farkıyla aralıyoruz.

​— Dilhara Hanım, Satır Arası’na, bu hasbi gönül masamıza safalar getirdiniz. Sizi sadece teknik tahliller yapan bir uzman veya eğitmen olarak değil; insan ruhunun dehlizlerinde yol alan ve bizzat kendi aynasına bakarak başkalarına ayna tutan hakiki bir farkındalık ve insan zanaatkârı olarak ağırlamak bizim tezgâhımız için büyük bir şereftir. Röportajımıza sizi, o varoluşun en derin sorusuyla şekillenen dünyanızı tanıyarak başlayalım: Dilhara Duman kimdir? Bir insan sizin açtığınız o farkındalık çemberlerine adım attığında, sinesinde kendi hakikatine dair hangi safi ayna ile yüzleşmelidir?

​— Kendimi hâlâ öğrenen, merak eden, sorgulayan ve zaman zaman kendi cevaplarını da yeniden gözden geçiren bir insan olarak tanımlıyorum. Benim için gelişim, bir gün ulaşıp "oldum" diyebileceğimiz bir yer değil. İnsan kendini tanıdıkça, aslında kendinde keşfedeceği daha çok şey olduğunu fark ediyor.

​Hayata ve insana yaklaşımımda anlamaya ve fark ettirmeye önem veriyorum. Çünkü çoğu zaman gördüğümüz davranış, insanın hikâyesinin yalnızca görünen kısmı. Benim açtığım farkındalık alanlarında hazır cevaplar vermekten çok, kişinin kendisine başka türlü bakabilmesine alan açmayı önemsiyorum. Bazen yıllardır kendimize sormadığımız sorularla karşılaşıyoruz: "Gerçekten ne istiyorum?", "Yaşadığım hayat ne kadar bana ait?", "Bugün verdiğim kararları ben mi veriyorum?"

​Kendimizle karşılaşmak her zaman kolay değil. İnsan bazen en çok görmek istemediği tarafına baktığında kendisi hakkında önemli bir şey keşfediyor. Benim için farkındalık, kendimizi değiştirmeye çalışmadan önce kendimizi olduğu hâliyle görebilmekle başlıyor. Ve belki de o aynada karşılaşacağımız en önemli şey, başkalarının bizden beklediği kişi değil; içimizdeki gerçek "ben"dir.

​— Otuz yılı bulan hizmet sektörü tecrübeniz boyunca "Aynı olay karşısında neden herkes farklı hissediyor, farklı düşünüyor ve farklı davranıyor?" sorusunun peşine düşmüşsünüz. Rakamların ve iş hayatının koşturmacası içindeyken insanı bu derece derinlemesine gözlemlemenin; bugün yürüttüğünüz davranış analizlerine ve insanı tanıma sanatına kattığı o pürüzsüz bereketi bize anlatır mısınız?

​— Hizmet sektörü benim için adeta hayatın içinde alınmış uzun bir insan gözlemleme eğitimi oldu. Farklı yaşlardan, kültürlerden ve karakterlerden binlerce insanla karşılaştım. İnsanların söylediklerinden çok, söylemediklerine; beden dillerine, tepkilerine, kriz anlarındaki davranışlarına dikkat etmeye başladım.

​Bir süre sonra aynı davranışın altında çok farklı nedenler olabileceğini fark ettim. Kimi insan öfkesinin arkasında korkusunu saklıyor, kimi kontrol ederek kendini güvende hissediyor, kimi de sürekli güçlü görünmeye çalışırken aslında kabul edilme ihtiyacı taşıyor. Bugün davranış analizine bakışımın temelinde bu deneyim var. İnsanları tek bir davranış üzerinden değerlendirmemeye çalışıyorum. Çünkü davranış görünen taraftır; asıl hikâye çoğu zaman onun arkasındadır.

​— İnsanı anlamanın sadece görünen davranışları yorumlamaktan değil, o davranışların ardındaki saklı motivasyonları görmekten geçtiğini savunarak Enneagram’ın derinliklerine inmişsiniz. Bencil çağın insanı dış görünüşe ve anlık tepkilere göre yargıladığı bu dönemde, Enneagram’ın mizaç ve içsel motivasyon haritası bize nasıl bir mühür sunmaktadır?

​— Enneagram benim için insanı bir "tip" içine koymak değil, insanın kendisini daha yakından tanıyabilmesi için bir harita. Çünkü aynı davranışı sergileyen iki insanın motivasyonu tamamen farklı olabilir. Enneagram bana özellikle şu soruyu sordurdu: "Bunu neden yapıyorum?"

​İnsanın kendisiyle ilgili farkındalığı çoğu zaman burada başlıyor. "Ben böyleyim." demek yerine, "Ben neden böyle davranıyorum?" diye sormaya başladığımızda değişim için alan açılıyor. Bence günümüzde en büyük ihtiyaçlarımızdan biri de bu. İnsanları hızlıca etiketlemek yerine, davranışlarının arkasındaki ihtiyacı ve motivasyonu anlamaya çalışmak...

​— Eserlerinizde ve eğitimlerinizde en çok derinleştiğiniz alanlardan biri de Aile Dizimi... Ancak siz Aile Dizimi’ni "geçmişi suçlamak ya da her şeyi atalara bağlamak" kolaycılığından arındırıp, "kişiye kendi sorumluluğunu hatırlatan bir farkındalık alanı" olarak kurguluyorsunuz. Bize ait olmayan yükleri fark etmek ile kendi seçimlerimizle özgürleşmek arasındaki o hassas adalet dengesini sizden dinleyebilir miyiz?

​— Aile Dizimi, üzerinde en çok çalıştığım ve yıllar içinde en fazla derinleştiğim alanlardan biri. Aynı zamanda eğitimini verdiğim ve uygulayıcısı olduğum bir alan. Benim için Aile Dizimi'nin en kıymetli tarafı, insanın kendi hayatına yalnızca kendi hikâyesinin içinden değil, ait olduğu sistemin içinden de bakabilmesine imkân vermesi.

​Hepimiz bir ailenin içinde dünyaya geliyoruz. O ailede yaşananlar, ilişkiler, kayıplar, ayrılıklar, dışlanmalar, söylenmemiş sözler, roller ve bazen nesiller boyunca aktarılan ilişki biçimleri bizim hayatımızı da etkileyebilir. Bazen hiç yaşamadığımız bir olayın duygusunu taşıyormuşuz gibi hissedebilir, nedenini anlayamadığımız bazı tekrarların içinde bulabiliriz kendimizi. İşte Aile Dizimi burada önemli bir alan açıyor. Görünmeyeni görünür hâle getirerek kişinin "Bu neden benim başıma geliyor?" sorusuna farklı bir yerden bakabilmesini sağlıyor.

​Fakat benim için burada çok önemli bir sınır var: Aile Dizimi, hayatımızdaki her sorunun cevabını atalarımızda aramak değildir. Her yaşadığımızı ailemize, geçmişimize ya da atalarımıza bağlarsak bu kez kendi hayatımızın sorumluluğunu da elimizden bırakmış oluruz. Oysa sistemik bakış bana göre tam tersine sorumluluğu güçlendirmeli.

​Bazen gerçekten bize ait olmayan bir yükü fark ederiz. Bir aile üyesine duyulan sadakat, görünmeyen bir bağlılık, tamamlanmamış bir yas ya da yıllardır tekrar eden bir ilişki kalıbı olabilir. Bunu fark etmek önemli bir adımdır. Fakat fark etmek tek başına yeterli değildir. Sonrasında şu soruyu sormak gerekir: "Bunu gördükten sonra ben kendi hayatım için neyi seçiyorum?"

​Ben Aile Dizimi'ni kaderimizi başkalarının hikâyesine bağlayan bir çalışma olarak değil, kişinin kendi hikâyesine daha bilinçli bir yerden bakmasına yardımcı olan bir alan olarak görüyorum. Çünkü geçmişimizi seçmemiş olabiliriz ama bugün onunla ne yapacağımız konusunda bir seçim alanımız var. Uygulayıcı ve eğitmen olarak benim için en önemli sorumluluklardan biri de bu dengeyi korumak: Danışana hazır bir neden vermek değil, kendi hikâyesini daha geniş bir perspektiften görebileceği bir alan açmak.

​Bazen bir yükün bize ait olmadığını fark etmek özgürleştirir. Bazen de yıllardır başkasına verdiğimiz sorumluluğu geri almak... Aile Dizimi'nin benim için en güçlü tarafı, insanı geçmişine mahkûm etmek değil; geçmişini görerek bugününe daha bilinçli sahip çıkmasına alan açmasıdır.

​— Yıllar içinde edindiğiniz geniş birikimi bir araya getirerek özgün "Bütüncül İçsel Denge Analizi" metodunu geliştirdiniz. İnsanı zihni, duyguları, davranışları ve potansiyeliyle tek bir etiket altına sokmadan bir bütün olarak değerlendirmenin; o kırılmış veya dengesi bozulmuş ruhlar üzerindeki şifalandırıcı etkisi nedir?

​— Bütüncül İçsel Denge Analizi, aslında bir günde karar verip oluşturduğum bir çalışma değil. Yıllar içinde aldığım eğitimlerin, yaptığım çalışmaların, gözlemlerimin ve kendi içsel yolculuğumun zaman içinde birbirini tamamlamasıyla ortaya çıktı.

​İnsanla çalıştıkça şunu daha net gördüm: Bir insanı yalnızca davranışlarından anlamaya çalışmak eksik kalabiliyor. Kişilik yapısı başka bir şey söylüyor, davranışları başka bir ipucu veriyor, yaşam deneyimleri başka bir katman açıyor. Enneagram, numeroloji, enerji merkezleri ve farklı farkındalık çalışmaları da bu resmin başka parçalarını gösteriyor. Ben bu parçaları birbirinin alternatifi olarak değil, aynı insanı farklı açılardan görebilmemizi sağlayan pencereler olarak ele aldım. Bütüncül İçsel Denge Analizi de bu anlayıştan doğdu.

​Bu çalışmada amacım kişiye "Sen busun." demek değil. Tam tersine, kişinin kendi hikâyesine dışarıdan bakabilmesini sağlamak. Güçlü yönlerini, zorlandığı alanları, tekrar eden davranışlarını, içsel kaynaklarını ve üzerinde çalışabileceği noktaları birlikte görebilmesine bir alan açmak. Çünkü bir analiz sonucunu bilmek ile kendini gerçekten gözlemlemek aynı şey değil. Benim için asıl değer, kişinin raporda kendisiyle ilgili okuduğu bir bilgiyi günlük hayatında fark etmeye başlamasıyla ortaya çıkıyor.

​Bu nedenle Bütüncül İçsel Denge Analizi'ni bir tanı veya kesin hüküm aracı olarak değil, kişisel farkındalık için hazırlanmış bir rehber olarak görüyorum. Bu çalışma kişiye kendi iç dünyasını gözlemlemesi için bir harita sunabilir; fakat o haritanın nasıl okunacağı ve hayatında neye dönüşeceği kişinin kendi deneyimine ve seçimlerine bağlıdır.

​Çalışmanın sonunda da özellikle bunu vurguluyorum: Buradaki bilgiler farkındalık ve rehberlik amacı taşır; herhangi bir tıbbi, psikolojik veya psikiyatrik tanı ya da tedavinin yerine geçmez. Çünkü insanı tek bir rapora sığdırmanın da, kendi hayatının sorumluluğunu bir analize bırakmanın da doğru olduğuna inanmıyorum. Benim için Bütüncül İçsel Denge Analizi'nin asıl amacı, kişiye kendisi hakkında cevaplar vermekten çok, kendisini daha doğru gözlemleyebileceği sorular ve bir farkındalık alanı sunmak.

​— Dernek çatısı altındaki eğitmenliğinizin yanı sıra dönüşüm kampları, seminerler ve farkındalık çemberleriyle insanlara ulaşıyorsunuz. Bir insanın kendi içsel dönüşüm kampına girip, kalabalıkların gürültüsünden sıyrılarak kendi sesiyle baş başa kaldığı o anlardaki kırılma ve yeniden ayağa kalkma gücünü nasıl gözlemliyorsunuz?

​— Günlük hayatın içinde insanın kendisini duyması gerçekten zor. Sürekli yetişmemiz gereken işler, sorumluluklarımız, ilişkilerimiz, başkalarının bizden beklentileri var. Bir süre sonra kendi sesimizi, dışarıdaki bütün seslerin arasından seçemez hâle gelebiliyoruz.

​Ben dönüşüm kamplarını biraz da bu yüzden çok kıymetli buluyorum. Çünkü insanı bir süreliğine alıştığı ortamdan, rollerinden ve günlük hayatın hızından çıkarıyor. Telefonun, işin, evin, sürekli yapılması gerekenlerin biraz geride kaldığı; sabah gözünü açtığında ilk düşündüğün şeyin "Bugün ne yetiştirmeliyim?" değil, "Bugün kendimde neyi fark edeceğim?" olabildiği bir alan açıyor. Doğanın içinde, denizin yanında ya da bir çemberin içinde insanın kendisiyle kurduğu ilişki değişiyor. Çünkü orada bir süreliğine sadece başkalarının hayatına yetişmek zorunda kalmadan kendi hayatına bakma fırsatı buluyor.

​Bu çalışmalarda bazen bir kişinin uzun zamandır söyleyemediği bir cümleyi ilk kez söylediğine, bazen yıllardır bastırdığı bir duyguyla karşılaştığına, bazen de hayatında sürekli tekrar eden bir döngüyü ilk kez fark ettiğine tanık oluyoruz. Ama dönüşüm dediğimiz şeyi ben büyük ve dramatik kırılmalar olarak görmüyorum. Bazen dönüşüm çok sessiz bir anda gerçekleşiyor. Bir insanın "Ben bunu neden yıllardır yapıyorum?" diye sorması bile önemli bir başlangıç.

​Hatta farkındalık her zaman rahatlatıcı değildir. Bazen gördüğümüz şey hoşumuza gitmez. Bazen kendimizle ilgili alıştığımız bir düşüncenin doğru olmadığını fark ederiz. Ama önce görmek gerekir; görmediğimiz bir şeyi değiştiremeyiz.

​Kamplarda benim için en kıymetli anlardan biri de insanların birbirlerinin hikâyelerine tanık olurken kendi hikâyelerini başka bir gözle görmeye başlamaları. Çünkü bazen başkasının söylediği tek bir cümle, bizim yıllardır kendimize söyleyemediğimiz şeyi görünür hâle getirebiliyor. Ve sonra çok güzel bir şey oluyor: İnsan, hayatına geri döndüğünde aynı insan olarak dönmüyor. Sorunlarının hepsi bir anda ortadan kalktığı için değil, onlara bakışının değiştiği için...

​Benim için dönüşüm kampının gerçek anlamı da burada: Birkaç günlüğüne hayattan uzaklaşmak değil, hayatına geri döndüğünde kendine daha yakın olmak. Belki de bazı cevapları bulmak için daha fazla çabalamamız gerekmiyor. Bazen sadece durmamız, nefes almamız ve uzun zamandır duymadığımız kendi sesimize biraz yer açmamız gerekiyor.

​— Bir eş, iki erkek çocuk annesi ve hâlâ müzikle, filmle ve öğrenmeyle beslenen bir arayış insanı olarak; kalabalıkların ve danışanların o ağır enerji yüklerini taşırken kendi evinizdeki ve ruhunuzdaki o "safi içsel dengeyi" nasıl taze tutuyorsunuz?

​— Benim için denge, hayatımda hiç zorlanmamak ya da her şeyin her zaman yolunda olması değil; dengeye yeniden gelebilmeyi öğrenmek.

​Yıllar içinde yaptığım çalışmaların en büyük katkılarından biri de kendi hayatımda bunu deneyimlemek oldu. Kendim üzerinde çalıştıkça, bazı tepkilerimi, beklentilerimi, korkularımı ve ilişkilerdeki alışkanlıklarımı daha iyi fark etmeye başladım. Bu farkındalık yalnızca benim iç dünyamı değil, aile hayatımı ve aile içindeki ilişkilerimi de dönüştürdü. Çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki, ister istemez çevresindeki ilişkilerine de yansıyor. Kendimi daha iyi tanıdıkça ne zaman geri çekilmem ne zaman konuşmam, neyi üzerime almamam ve hangi duygunun gerçekten bana ait olduğunu daha iyi ayırt etmeyi öğrendim.

​Özellikle aile içinde bunu çok kıymetli buluyorum. Eş olmak, anne olmak ya da çocuklarımızla ilişki kurmak; hepimizin kendi hikâyelerimizi, beklentilerimizi ve alışkanlıklarımızı beraberinde getirdiği alanlar. Kendi üzerimde yaptığım çalışmalar, bu ilişkilerde otomatik tepkiler vermek yerine biraz durup bakabilmeme yardımcı oldu.

​Ben de zaman zaman yoruluyorum, kızıyorum, kırılıyorum, kararsız kalıyorum. Fark şu ki artık bunları görmezden gelmek yerine ne olduğunu anlamaya çalışıyorum. Kendime dönmek, benim için bir kaçış değil; yeniden dengeye gelmenin yolu. Müzik dinlemek, film izlemek, öğrenmek, bazen yalnız kalmak ve bazen de sadece hiçbir şey yapmadan durmak beni besleyen şeyler. Ama sanırım en önemli denge alanım, kendi üzerimde çalışmayı hiç bırakmamak.

​Çünkü öğrendiğim her şeyin önce kendi hayatımda bir karşılığı olmasını istiyorum. Kendi hayatımda deneyimlemediğim bir şeyi başkasına anlatmanın benim için aynı anlamı yok. Bugün geldiğim yerde şunu daha iyi biliyorum: İçsel denge, hayatın hiç sarsılmaması değil; sarsıldığında kendine yeniden dönebilmeyi bilmek.

​— Son olarak; "Ben insanlara yol göstermiyorum, kendi yollarını görebilmeleri için ayna tutuyorum." diyen kavi bir vizyoner olarak; Satır Arası masamızdan, sektör sınırı olmaksızın hayata kendi özünü arayarak, dürüstlükle ve safi umutlarla derin bir iz bırakmaya niyet etmiş tüm insanımıza ve yazar adaylarımıza bırakacağınız o nihai "Sonrası Bahar" mesajınız ne olur?

​— Sanırım insanlara verebileceğim en önemli mesaj, kendilerini ertelememeleri olur.

​Çünkü çoğumuz hayatımız boyunca bir şeylerin düzelmesini bekliyoruz. "Çocuklar büyüsün, şartlar değişsin, biraz daha zaman olsun, önce başkalarının ihtiyaçları bitsin..." Sonra kendimize sıra geleceğini düşünüyoruz. Oysa hayat beklemiyor.

​Kendini tanımak için mükemmel bir zamanı, kusursuz şartları ya da bütün cevapları bulmayı beklemek gerekmiyor. Bazen insanın hayatında yeni bir sayfa açması için yapması gereken tek şey, uzun zamandır kendine sormadığı bir soruyu yeniden sormak: "Ben gerçekten nasıl bir hayat yaşamak istiyorum?"

​Cevabı hemen bulamayabiliriz. Hatta bulduğumuz cevap bizi korkutabilir. Ama insan kendisine dürüst bir soru sorduğunda, artık eski cevabıyla yaşamaya devam edemez. Benim için "Sonrası Bahar" tam da burada başlıyor: Sorunların bittiği yerde değil, insanın kendi hayatına yeniden sahip çıktığı yerde.

​Ve belki de insana bırakılabilecek en güzel miras, ona hangi yolu seçmesi gerektiğini söylemek değil; kendi yolunu seçebileceğine inanmasını sağlamaktır.

​Benim yolculuğumun özeti de bu: Kendini bulmak için uzaklara gitme, önce kendine dön. Çünkü bazen aradığın yol, yıllardır baktığın ama görmediğin yerdedir.

​— Ahmet Bilgehan Arıkan ile Satır Arası’nda; otuz yıllık insan gözlemini Enneagram ve Aile Dizimi süzgecinden geçirerek "Bütüncül İçsel Denge Analizi" çatısında mühürleyen, rehberlik etmek yerine insanın kendi yoluna ayna tutan Değerli Eğitmen Dilhara Duman'ın o hasbi ruh ve davranış mizanpajını terazimizde pürüzsüzce süzdük. Anladık ki; zihnin karmaşasında, aile sisteminin köklü hafızasında, kendi sorumluluğunu alma cesaretinde ve hayatın her çetin imtihanında niyet safi, emek hakiki ve teslimiyet tam olunca... Sonrası Bahar.