BİR ŞEHRİN VİCDANI OLUR MU ?

Şehirler yalnızca binalardan, yollardan ve meydanlardan oluşmaz. Bazı şehirlerin bir ruhu, bir hafızası, hatta insanlarına karşı sessiz bir vicdanı vardır. Peki, bir şehrin gerçekten vicdanı olur mu?

​Bir şehre girdiğinizde ilk gördüğünüz şey binalardır.

​Caddeler…

Meydanlar…

Kaldırımlar…

Trafik…

Mağazalar…

İnsan kalabalığı…

​Ama bir şehri şehir yapan bunların toplamı değildir. Çünkü şehir dediğimiz şey, taşın ve betonun çok ötesindedir.

​Bir şehir; içinde yaşayan insanların birbirine nasıl baktığı, yaşlısına nasıl davrandığı, çocuğuna ne bıraktığı, yoksulunu görüp görmediğidir. Sokakta düşene el uzatıp uzatmadığı, geçmişini koruyup korumadığı ve belki de en önemlisi, güçsüzün hakkını gözetip gözetmediğidir.

​İşte tam burada insanın aklına zor ama önemli bir soru geliyor: Bir şehrin vicdanı olur mu?

​Bence olur. Hem de insanın vicdanından daha görünür bir biçimde. Çünkü bireyin vicdanı çoğu zaman kendi içinde yaşanır, şehrin vicdanı ise sokakta görünür.

​Bir Şehrin Vicdanı Kaldırımlarında Yürür

​Bir şehrin vicdanını anlamak için önce gökdelenlerine bakmayın; kaldırımlarına bakın.

​Engelli bir insan o kaldırımda rahatça yürüyebiliyor mu?

​Yaşlı bir insan karşıdan karşıya güvenle geçebiliyor mu?

​Çocuklar için güvenli alan var mı?

​Arabası olmayan insan da şehirden eşit biçimde yararlanabiliyor mu?

​Bir anne çocuğuyla sokağa çıktığında kendisini güvende hissediyor mu?

​Eğer bir şehir bütün bunları düşünüyorsa orada yalnızca şehircilik değil, vicdan da vardır. Çünkü şehir planlaması yalnızca mühendislikten ibaret değildir. Bir şehrin kime göre tasarlandığı, aslında o toplumun kimi önemsediğini gösterir.

​Geniş yollar yapmak kolaydır; ama o yollarda yürüyemeyen insanı düşünmek başka bir meseledir. Büyük binalar dikmek mümkündür; ama o binaların arasında insana nefes alacak alan bırakmak bir medeniyet tercihidir.

​Şehirler de Hatırlar

​Her şehrin bir hafızası vardır. Bir eski sokak, bir meydan, bir çeşme, bir okul, bir ağaç, bir tren garı, bir mahalle kahvesi, bir zamanlar çocukların oynadığı boş arsa… Bunların her biri şehrin hafızasında bir cümledir.

​Fakat şehirler bazen kendi geçmişlerinden utanıyormuş gibi davranıyor. Eski olanı yıkıyor, yerine daha büyük olanı yapıyor. Hatıranın yerine rantı koyuyor, kimliğin yerine birbirinin kopyası binaları dikiyor.

​Sonra da dönüp soruyoruz: “Bu şehir neden ruhsuzlaştı?”

​Çünkü ruh, betonun içinde kendiliğinden oluşmaz; ruh, hafızanın korunmasıyla oluşur. Bir şehrin geçmişini yok etmek, yalnızca eski binaları ortadan kaldırmak değildir; o şehirde yaşamış insanların hikâyelerini de sessizleştirmektir.

​Bir Şehrin Vicdanı En Çok Görünmeyen İnsanlara Bakar

​Şehrin vicdanını anlamanın en kolay yolu şudur: O şehirde en az güce sahip olan insanların hayatına bakın.

​Eğer bir şehir yalnızca zenginine konfor sağlıyor, yoksulunu görünmez kılıyorsa; merkezindeki yaşam kalitesi ile kenar mahalleleri arasında uçurum varsa; bazı çocuklar kaliteli eğitime, parklara, kültüre ve güvenli alanlara doğarken bazı çocuklar bunların hiçbirine ulaşamıyorsa o şehir büyümüş olabilir ancak henüz gelişmiş değildir. Çünkü medeniyet, en güçlü olanın ne kadar rahat yaşadığıyla değil, en kırılgan olanın ne kadar korunduğuyla ölçülür.

​Bir şehrin gerçek zenginliği AVM’lerinin sayısı değildir. O şehirde kimsenin aç kalmaması, kimsenin sokakta çaresiz bırakılmaması, yaşlıların unutulmaması, çocukların korkmadan oynayabilmesi, kadınların kendilerini güvende hissedebilmesi, engellilerin şehrin her yerine bağımsız ulaşabilmesi ve insanların birbirine “Bana ne?” demek yerine “Nasıl yardımcı olabilirim?” diyebilmesidir.

​Şehrin Vicdanı Bazen Bir Esnafın Dükkânındadır

​Vicdanı sadece belediye binalarında, resmî kurumlarda veya büyük projelerde aramak da yanlıştır. Bazen bir mahalle bakkalındadır, borç defterindedir, ihtiyacı olan komşusuna sessizce yardım eden esnaftadır, yolda kalmış bir yabancıyı evine misafir eden insandadır, yaşlı komşusunun pazarını taşıyan gençtedir, mahalledeki çocuğun eğitimine destek olan öğretmendedir, bir sokak hayvanına su bırakan kişidedir.

​Çünkü şehir dediğimiz şey kurumların değil, insanların ortak davranışlarının toplamıdır. Belediye park yapabilir ama o parkın ruhunu insanlar oluşturur. Kurum yol yapabilir ama o yolda birbirine saygılı davranıp davranmamak insanların tercihidir. Kanun düzen sağlayabilir ama vicdan, insanın başkasına kanun zorlamadan hakkını vermesidir.

​Bir Şehrin Vicdanı Kriz Anında Ortaya Çıkar

​İyi günlerde herkes medeni görünebilir. Asıl mesele zor zamanda ortaya çıkar: Deprem olduğunda, sel bastığında, yangın çıktığında, ekonomik kriz derinleştiğinde, bir mahallede ihtiyaç büyüdüğünde…

​İşte o zaman şehrin gerçek yüzünü görürüz. İnsanlar kapılarını birbirine açıyor mu? Yardım yalnızca kameralar varken mi yapılıyor? Kimse görmediğinde de ihtiyaç sahibinin yanında olunuyor mu?

​Bir şehrin vicdanı en çok kriz anlarında konuşur. Çünkü kriz, toplumun makyajını siler ve geriye karakter kalır.

​Şehir Büyüyebilir Ama İnsan Küçülebilir

​Son yıllarda şehirleri büyütmekten çok söz ediyoruz. Yeni yollar, yeni konutlar, yeni alışveriş merkezleri, yeni projeler, yeni kuleler… Ama bazen şu soruyu unutuyoruz: Şehir büyürken insan da büyüyor mu?

​Daha yüksek binalar yapıyoruz ama birbirimize daha yüksek duvarlar örüyoruz. Daha hızlı ulaşım araçlarına sahibiz ama birbirimize ayıracak zamanımız azalıyor. Daha fazla iletişim aracımız var ama komşumuzun hâlini bilmiyoruz. Daha büyük meydanlar yapıyoruz ama o meydanlarda insanları bir araya getirecek ortak duyguları kaybediyoruz.

​Şehir büyüyor fakat insan küçülüyorsa ortada bir gelişme değil, yalnızca fiziksel bir büyüme vardır.

​Bir Şehrin Ruhu, Çocuklarına Bıraktığı İzdir

​Bir şehrin gerçek geleceğini görmek istiyorsanız çocuklarına bakın. Çocuklar o şehirde nasıl büyüyor? Sokakta oyun oynayabiliyor mu, ağaçlara dokunabiliyor mu, kütüphaneye ulaşabiliyor mu, spor yapabileceği alanı var mı, kültürle tanışabiliyor mu, kendisine ait hissedebileceği bir mahalle bulabiliyor mu?

​Çünkü çocukların yaşadığı şehir, yarının toplumudur.

​Bugün çocukların önünden parkları çekerseniz yarın onlardan sosyal sorumluluk bekleyemezsiniz. Bugün onlara yalnızca tüketmeyi öğretirseniz yarın paylaşmayı kendiliğinden öğrenmelerini bekleyemezsiniz. Bugün onlara “Güçlü olan kazanır.” derseniz yarın adalet duygusunun güçlü olmasını bekleyemezsiniz. Bir şehir çocuklarına ne öğretiyorsa gelecekte onu yaşar.

​Vicdanı Olan Şehir Kimseyi Yalnız Bırakmaz

​Belki de şehirlerin en büyük sınavı budur: İnsan yalnız kaldığında ne oluyor?

​Yaşlı yalnızsa kim kapısını çalıyor? Genç işsizse kim elinden tutuyor? Çocuk yoksulluk içinde büyüyorsa kim fark ediyor? Bir aile evsiz kaldığında kim görüyor? Bir insan psikolojik olarak çöktüğünde çevresinde onu dinleyecek biri var mı?

​Çünkü modern şehirlerin en büyük çelişkilerinden biri şudur: İnsan sayısı arttıkça yalnızlık da artabiliyor. Milyonlarca insanın yaşadığı şehirlerde insan kendisini hiç olmadığı kadar görünmez hissedebiliyor.

​Kalabalık var ama temas yok.

Gürültü var ama sohbet yok.

İletişim var ama yakınlık yok.

Binalar birbirine yakın, insanlar birbirine uzak.

​İşte şehir planlarının hiçbirinde görünmeyen ama şehirlerin geleceğini belirleyen mesele budur.

​Peki, Bizim Şehirlerimizin Vicdanı Nerede?

​Belki de bu sorunun cevabı ne belediyede ne valilikte ne de başka bir kurumdadır; cevap hepimizin içindedir. Çünkü bir şehrin vicdanı, o şehirde yaşayan insanların vicdanlarının toplamıdır.

​Kaldırıma aracını park eden de şehrin bir parçasıdır, yerdeki çöpü görüp geçen de; yaşlı bir insanın elindeki poşeti taşıyan da, sokak hayvanına zarar veren de; ihtiyaç sahibine yardım eden de, kamusal alanı kendi malı gibi kullanan da, başkasının hakkını gözeten de…

​Şehir dediğimiz şey bize her sabah yeniden sorulan ortak bir sorudur: “Bugün burada nasıl yaşayacağız?”

​Bencilce mi, saygıyla mı? Sadece kendimizi düşünerek mi, yoksa bizden sonra gelecekleri de hesaba katarak mı?

​Dolayısıyla Bir Şehir, İnsanına Bakınca Kendini Ele Verir

​Bir şehrin vicdanı olup olmadığını anlamak için onun en büyük meydanına gitmeye gerek yoktur. Bir ara sokağa girin, bir mahalleye bakın, bir otobüse binin, bir devlet hastanesinin kapısında bekleyin, bir okulun çıkışında çocukları izleyin, bir pazar yerinde yaşlı bir insanın nasıl karşılandığına bakın, bir kaldırımda tekerlekli sandalye kullanan bir insanın önündeki engeli görün, bir sokakta tek başına yürüyen kadının yüzündeki güvene bakın. İşte orada görürsünüz şehrin gerçek yüzünü.

​Çünkü şehirler kendilerini tabelalarıyla değil, insanlarına nasıl davrandıklarıyla anlatır. Ve belki de bir şehrin vicdanı büyük anıtlarda değil, her gün kimsenin fark etmediği küçük iyiliklerde yaşar:

​Bir kapının açılmasında…

​Bir koltuğun yaşlıya verilmesinde…

​Bir çocuğun başının okşanmasında…

​Bir hakkın sahibine teslim edilmesinde…

​Bir ağacın kesilmekten kurtarılmasında…

​Bir sokakta yere çöp atılmamasında…

​Bir insanın “Bana ne?” demek yerine “Bu da benim meselem.” diyebilmesinde…

​Çünkü şehir dediğimiz şey, üzerinde yaşadığımız toprak parçasından çok daha fazlasıdır. Şehir, birbirimize karşı verdiğimiz ortak sözün adıdır. O söz bozulduğunda şehir yalnızca kirlenmez, vicdanını kaybeder.

​Ve bir şehrin yeniden güzelleşmesi çoğu zaman yeni binalarla değil, insanların birbirine yeniden insan gibi davranmasıyla başlar.

​Mehmet GÖKSELLİ

Editör / Yazar / Yayın Kurulu Üyesi / Denetmen