Spinoza’nın Etika’sının Bugüne Sızan Karanlık Işığı

Modern insan kendini özgür sanıyor, yalnızca seçenekleri arttı, iradesi değil. Spinoza’nın Etika’sı bugün yeniden okunuyorsa, bunun nedeni bize zor bir gerçeği yüzümüze çarpmasıdır: İnsan, sandığı kadar özgür değil tutkularının mekanik itişleriyle oradan oraya savrulan bir varlıktır. Dostoyevski’nin yeraltı adamı buna kahkahalarla gülerdi: İrade mi? Haysiyet mi? Kendini kandırmayı bırak dostum seni yöneten şey, içinde adını bile koyamadığın karanlık bir zorunluluktur. Spinoza’nın soğukkanlı aklı ile Dostoyevski’nin çalkantılı ruhu aynı noktada birleşir İnsan önce kendine yalan söyler. Etika’nın bugüne bakan yüzü tam burada parlar. Çünkü bugün, özgürlük maskesi altında kendi tutkularının kölesi olan insan, algoritmalara eğilip duran modern bir kölelik biçimi yaratmış durumda. Spinoza yaşasaydı, insanın arzularını kendinden kaynaklanan bir kudret sanmasını gülümseyerek izlerdi dostoyevski ise o gülümsemeye öfkeyle karşılık verir, Kudret değil o… kudretsizlikten örülmüş bir kaçış derdi. Bugünün insanı hâlâ aynı yanılgının pençesinde: Acısından kaçmaya çalışarak daha büyük acılar yaratıyor. Spinoza’nın anlama vurgusu burada tokat gibi iner. İnsan, bir tutkuyu anladığı anda ondan özgürleşmez; sadece onun kökenini görerek kendine karşı dürüstleşir. Dostoyevski’nin kahramanları bunu bilir Gerçeği görmek özgürleştirmez, sadece insanı çıplak bırakır. Ama o çıplaklık en gerçek başlangıçtır. Etika’nın bugüne sızan en sert mirası tam budur İnsanın değişimi, duygularını bastırmakla değil, onların özünü mercek altına almakla başlar. Modern insanın yükü bilgilenip yine de kendini anlamaktan kaçmasıdır. Kendi üzerine eğilmeyen, kendisini açıklamayandan sağlam bir yaşam çıkar mı? Spinoza Hayır der, modern insan ise Zaten bunun acısını her gün çekiyoruz diye ekler. Bugünün dünyasında Etika, bir felsefe metni olmanın ötesine geçiyor insanın kendi karanlığıyla hesaplaşmasını zorunlu kılan bir aynaya dönüşüyor. Çünkü artık hiçbir bahane kalmadı: İnsan, kendi ruhunun mekanizmasını görmezden gelirse kendi elleriyle kendini yok eder. Spinoza’nın soğuk aklı ve Dostoyevski’nin ateşli ruhu aynı noktada birleşiyor Kendi doğanı anlamadan özgürlük talep etmek, zincirlerini süsleyip takı diyerek taşımaya benzer. Bugün Etika tam da bu yüzden hâlâ diri.İnsana hakaret etmez, onu kandırmaz, avutmaz. Onu olduğu yere mıhlar ve açıkça der ki.Gerçekten özgür olmak istiyorsan önce kendini çıplak bir zorunluluklar ağı olarak görmeyi öğren. İnsan bu cümleyi kaldırabildiği gün, insanlık tarihindeki en büyük adımını atacak. Kaldıramayanlar ise eskisi gibi yaşamaya devam edecek.Tutkularının oyuncağı, özgürlüğünün sahtekâr bir seyircisi olarak.