BAĞIRSAKLARIMIZ KARARLARIMIZI ETKİLEYEBİLİR Mİ ? İKİNCİ BEYNİN SESSİZ GÜCÜ ÜZERİNE BİLİMSEL BİR YOLCULUK

Sabah uyandığınızda canınızın neden özellikle tatlı bir şeyler çektiğini hiç düşündünüz mü? Ya da stresli olduğunuz günlerde neden midenizde garip bir düğümlenme hissi oluştuğunu? Önemli bir sınavdan önce iştahınızın kapanması ya da iştahınızın anormal derecede açılması, heyecanlandığınızda karnınızın ağrıması yalnızca psikolojik bir durum değildir. Beyniniz ile bağırsaklarınız arasında çok yoğun bir iletişim vardır. Uzun yıllar boyunca bağırsaklar yalnızca besinleri sindiren ve emilimini sağlayan bir organ sistemi olarak değerlendirildi. Ancak son otuz yılda yapılan çalışmalar, bağırsakların bundan çok daha fazlası olduğunu ortaya koydu. Bugün bilim insanları, bağırsaklarımızı 'ikinci beyin' olarak adlandırıyor. Elbette bağırsaklarımız düşünmez, matematik problemi çözmez, makaleler yazamaz ya da bilinçli kararlar veremez. Ancak içerdiği yüz milyonlarca sinir hücresi ve trilyonlarca mikroorganizma sayesinde beynimizle sürekli bilgi alışverişi içerisindedir.

• İkinci Beyin: Enterik Sinir Sistemi

Bağırsaklarımızın ''ikinci beyin'' olarak adlandırılmasının nedeni, enterik sinir sistemi adı verilen özel bir sinir ağına sahip olmasıdır. Yemek borusundan anüse kadar uzanan bu sistem, yaklaşık olarak 500 milyon sinir hücresinden oluşur. Bu sayı, omurilikte bulunan nöron sayısından bile fazladır. Enterik sinir sistemi, sindirim hareketlerini düzenlemek, enzim salgısını kontrol etmek ve besinlerin emilimini yönetmek gibi görevleri büyük ölçüde bağımsız şekilde yerine getirebilir. Bu nedenle bağırsaklarımızın her hareketi için beynimizden sürekli komut almasına gerek yoktur. Ancak bağırsaklar tamamen bağımsız da değildir. Beyin ve bağırsaklar arasında çift yönlü çalışan karmaşık bir iletişim ağı bulunur. Bu ağın en önemli bileşenlerinden biri vagus siniridir. Vagus siniri beyni kalp, akciğer ve sindirim sistemi gibi birçok organla bağlayan en uzun kafa siniridir. İlginç olan ise bu sinirde taşınan bilgilerin büyük bölümünün bağırsaklardan beyne doğru gitmesidir. Yani beynimiz yalnızca bağırsaklara emir vermez, bağırsaklarımız da sürekli olarak beyne rapor gönderir. Bağırsakta oluşan iltihabi süreçler, besinlerin yapısı, mikrobiyotanın durumu ve hormon düzeyleri vagus siniri aracılığıyla merkezi sinir sistemine iletilir. Bu nedenle bağırsak sağlığındaki değişimler yalnızca sindirimi değil, duygu durumunu ve bilişsel performansı da etkileyebilir.

• Görünmez Ekosistem: Bağırsak Mikrobiyotası

İnsan, kendini tek bir canlı olarak görmeye alışkındır. Oysa biyolojik açıdan durum biraz daha karmaşıktır. Vücudumuzda yaşayan bakteri, mantar ve diğer mikroorganizmaların sayısı, insan hücrelerinin sayısıyla yarışacak düzeydedir. Özellikle bağırsaklarımız, adeta görünmez bir şehir gibidir. Bu şehre "mikrobiyota" adı verilir. Yaklaşık 38 trilyon mikroorganizmanın bağırsaklarımızda yaşadığı tahmin edilmektedir. Bu sayı neredeyse insan vücudundaki hücre sayısına yakındır.

Bu mikroorganizmalar;

• Vitamin sentezler,

• Lifleri parçalar,

• Kısa zincirli yağ asitleri üretir,

• Bağışıklık sistemini eğitir,

• Zararlı bakterilerin çoğalmasını engeller.

Ancak görevleri bunlarla sınırlı değildir. Aynı zamanda beynimizi etkileyebilecek biyolojik moleküller de üretirler.

• Serotonin Gerçekten Bağırsaklarda mı Üretiliyor?

Sosyal medyada sıkça karşılaşılan ''Serotoninin %90'ı bağırsakta üretilir." ifadesi büyük ölçüde doğrudur ancak çoğu zaman yanlış yorumlanır. Vücuttaki serotoninin önemli bir kısmı bağırsaklarda bulunan enteroendokrin hücreler tarafından üretilir. Fakat bu serotonin, kan-beyin bariyerini geçerek doğrudan beynimizde mutluluk oluşturmaz. Buna rağmen bağırsakta üretilen serotonin sindirim hareketlerini düzenler ve bağırsak–beyin iletişimini dolaylı yollarla etkileyebilir. Ayrıca bağırsak bakterileri serotonin üretimini etkileyen metabolitler oluşturabilir. Dolayısıyla "Bağırsaktaki serotonin bizi mutlu eder." demek bilimsel olarak doğru değildir. Ancak bağırsakların serotonin sistemi üzerindeki etkisi göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir.

• Bakteriler Davranışlarımızı Etkileyebilir mi?

En çok merak edilen sorulardan biri de budur: Bakteriler davranışlarımızı etkileyebilir mi? 

Hayvan deneylerinde mikrobiyotası değiştirilen farelerin kaygı düzeylerinde, sosyal davranışlarında ve öğrenme performanslarında değişiklikler gözlemlenmiştir. Mikropsuz ortamda yetiştirilen farelerin stres tepkilerinin normal farelerden farklı olduğu gösterilmiştir. İnsanlarda ise bazı çalışmalar, bağırsak mikrobiyotasındaki çeşitliliğin depresyon, anksiyete ve bazı nörolojik hastalıklarla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: İlişki bulunmasını doğrudan neden-sonuç ilişkisi olarak değerlendiremeyiz. Yani bugün elimizdeki bilimsel veriler, bağırsak bakterilerinin tek başına kişiliğimizi veya kararlarımızı belirlediğini söylemek için yeterli değildir. Ancak bu bakterilerin beynin çalışma biçimini etkileyebilecek biyolojik süreçlere katkıda bulunduğunu gösteren güçlü kanıtlar bulunmaktadır.

• Beslenme Beynimizi Nasıl Etkiliyor?

Beslenme alışkanlıklarımız, mikrobiyotamızın yapısını doğrudan değiştirir. Liften zengin sebze ve meyveler, tam tahıllar, baklagiller ve fermente besinler yararlı bakterilerin çoğalmasını desteklerken; aşırı işlenmiş gıdalar ve yüksek şeker tüketimi mikrobiyal çeşitliliği azaltabilir. Mikrobiyal çeşitliliğin azalması, bağışıklık sistemi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir ve bazı çalışmalarda düşük dereceli inflamasyonla ilişkilendirilmiştir. Bu durumun bilişsel fonksiyonları da etkileyebileceği düşünülmektedir.

• Stres Önce Bağırsakları mı Vuruyor?

Yoğun stres yaşayan birçok insan mide ağrısı, ishal, kabızlık veya iştahsızlık yaşayabilir. Bunun nedeni yalnızca psikolojik değildir. Stres hormonları bağırsak hareketlerini, bağırsak geçirgenliğini ve mikrobiyota dengesini değiştirebilir. Aynı zamanda bağırsaklardan beyne gönderilen sinyaller de değişir. Bu nedenle kronik stres yalnızca zihni değil, bağırsak ekosistemini de etkileyen çift yönlü bir süreçtir.

• Geleceğin Tedavileri Mikrobiyotada mı Gizli?

Son yıllarda "psikobiyotik" adı verilen probiyotik türleri üzerine yoğun araştırmalar yapılmaktadır. Amaç, bağırsak bakterilerini değiştirerek ruh hâli ve bilişsel fonksiyonlar üzerinde olumlu etkiler oluşturabilmektir. Bunun yanında dışkı mikrobiyota nakli (sağlıklı bir donörden alınan dışkı örneğindeki yararlı mikroorganizmaların özel işlemlerden geçirilerek hastanın sindirim sistemine aktarılması işlemi) gibi yöntemler bazı bağırsak hastalıklarında başarılı sonuçlar vermektedir. Ancak bu uygulamaların depresyon, anksiyete veya bilişsel performans üzerindeki etkileri konusunda henüz kesin yargılara varmak mümkün değildir. Ancak bazı çalışmalar gösteriyor ki; sağlıklı donörlerden yapılan dışkı naklinin depresyon, anksiyete ve obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) gibi psikiyatrik semptomları hafifletebileceğini göstermektedir.

• Sonuç

İnsan bedeni, birbirinden bağımsız çalışan organların toplamı değildir. Beyin ve bağırsaklar arasındaki iletişim, vücudumuzun ne kadar bütüncül bir sistem olduğunu gösteren en etkileyici örneklerden biridir. Bugün biliyoruz ki bağırsaklarımız yalnızca yediklerimizi sindiren pasif organlar değildir. İçlerinde yaşayan trilyonlarca mikroorganizma, bağışıklık sistemimizden metabolizmamıza, stres yanıtımızdan beyinle kurdukları karmaşık iletişime kadar pek çok süreçte rol oynar. Bununla birlikte, "bağırsak bakterileri kararlarımızı yönetiyor" ya da "kişiliğimizi belirliyor" gibi iddialar mevcut bilimsel kanıtların ötesine geçmektedir. Belki de doğru soru, "Bağırsaklarımız beynimizin yerine mi düşünüyor?" değildir. Daha doğru soru şudur: Beynimiz düşünürken bağırsaklarımız ona ne kadar katkı sağlıyor?

Bilim henüz bu sorunun tüm yanıtını vermiş değil. Ancak her yeni araştırma, insanın yalnızca beyninden ibaret olmadığını; bedenindeki görünmez yaşamla birlikte bir bütün olduğunu biraz daha net ortaya koyuyor.

• Kaynakça

Cryan, J. F., & Dinan, T. G. (2012). Mind-altering microorganisms: The impact of the gut microbiota on brain and behaviour. Nature Reviews Neuroscience, 13(10), 701–712.

Cryan, J. F., O'Riordan, K. J., Cowan, C. S. M., et al. (2019). The microbiota-gut-brain axis. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013.

Mayer, E. A. (2016). The Mind-Gut Connection. Harper Wave.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Your Digestive System & How It Works.

Carabotti, M., Scirocco, A., Maselli, M. A., & Severi, C. (2015). The gut-brain axis: Interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems. Annals of Gastroenterology, 28(2), 203–209.