Ayrıca en çok etkilendiğim noktalardan birini de paylaşmak istiyorum. Şairin bir dönem suskun kalıp şiir yazmadığını fark edince o boşluğa “Suskunluğuma Şiir” adını verdiği dizelerle taçlandırması müthiş bir detay. 

Bugün genel olarak şiir kitaplarında sıkça karşılaşılan durumlardan biri, metinlerin aynı dönemde yazılmış olmasının getirdiği tek sesliliktir. Bu kitapta ise tam tersi bir yapı var. Erken dönem şiirleriyle son yıllarda yazılan şiirler yan yana durmaktadır ve aralarındaki mesafe okura açıkça kendini hissettirmektedir. Bu değişim hem kullanılan kelimelerde hem de şiirlerin içeriğinde görülmektedir.

İlk dönem şiirlerinde daha bireysel bir ses öne çıkmaktadır. Aşk, ayrılık, özlem, gençlik heyecanı, hayal kırıklıkları... Bunlar kitabın saldığı köklerden biridir. Ancak ilerleyen sayfalarda bu ses genişlemiş durumda. Kadın olmanın yükü, çocuk hakları, toplumsal adalet, öğretmenlik, memleket sevgisi ve üretme arzusu şiirlerin doğal bir parçasına dönüşmüştür. Şair kendi dünyasından çıkıp yaşadığı topluma da bakmaya başlamıştır. Kitabın gelişimini ilgi çekici yapan noktalardan biri de kesinlikle budur.

Şiirlerde dikkatimi çeken bir başka özellik ise dilin gösterişten uzak olmasıydı. Günümüzde birçok şiir kitabında yoğun imge kullanımı bazen anlatılmak istenenin önüne geçebilmektedir. Burada ise şiir, anlaşılmakla bir sorun yaşamamaktır. Elbette imgeler var fakat çoğu zaman duyguyu taşıyan şey süslü bir söyleyiş değil, seçilen kelimenin yerinde kullanılması olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum da şiirin okuyucunun üzerinde bıraktığı hisleri daha gerçekçi kılmaktadır.

Kitabın ön sözü de bu bütünlüğün önemli bir parçası. Sibel Çelikel yeni bir ön söz yazmak yerine öğretmenliğinin ilk yıllarında çıkardığı Düş Kapanı adlı okul dergisinin ön sözünü bugüne taşımıştır. Ardından yıllar önceki kendisine seslenmiştir. Bu tercih bana göre kitabın ruhunu anlamak açısından önemli. Çünkü kitap boyunca sadece şiirlerin varlığından söz edemeyiz. Geçmişle bugün arasında kurulan bir diyalog da var. Şair, gençlik yıllarındaki hayalperest yanını reddetmemektedir; aksine onu bugünden selamlamıştır. Bu da daha kitabın başından okuyucuyu yakalamayı başaran sıcacık bir başlangıç olmuş durumda.

Kitabın adı da bu nedenle rastgele seçilmiş bir isim değildir. "Düş Kapanı", ön sözde anlatıldığı gibi eski bir okul dergisinin adı olmanın ötesine geçmiş, yıllardır taşınan bir düşüncenin devamı olmuştur. Düş kurmanın, insanın kendini tanıma çabasının ve iyiliğin peşinden gitmenin ortak simgesine dönüşmüştür aslında.

Şiirler arasında dolaşırken birbirinden oldukça farklı metinlerle karşılaşıyoruz. "Kadınlık Manifestosu" bireysel olduğu kadar toplumsal bir metindir. Kadının yalnızca olduğu gibi kabul edilme isteğini sade ama kararlı bir dille ifade etmiştir. Aynı kitapta yer alan "Tabuttaki Duvak" ise çocuk yaşta evliliklere karşı çok net bir tavır koymuştur ve şiiri bir vicdan çağrısına dönüştürmektedir. "Güne Âşık Kadınlar" bu kez Trakya'nın üretken kadınlarını selamlarken; emeği, dayanışmayı ve umudu öne çıkarmaktadır.

Buna karşılık kitap yalnızca toplumsal şiirlerden oluşmamaktadır. "Gibi" şiirinde gündelik hayatın küçük ayrıntıları üzerinden kurulan mutluluk duygusu, "Çocuk Kalbim"de tek cümleyle kurulan sade bir iç dünya, "Yanlış Şerit"te geçmişe duyulan özlemle hesaplaşma ya da "Yol Verin"de insanın kendi zihniyle mücadelesi birbirinden oldukça farklı duyguları aynı kitapta buluşturmaktadır. Bu çeşitlilik kitabın nabzını da canlı tutmaktadır.

Kitabın hazırlık sürecinde özellikle dikkat edilen nokta, bu farklı dönemlerin birbirine benzemeye zorlanmamasıydı. Yirmi yıl önce yazılmış bir şiiri bugünün diliyle yeniden yazmak kolay olurdu ama doğru olmazdı. Çünkü her şiir yazıldığı günün tanığıdır aslında. Dolayısıyla onu değiştirmek, bir tanığı yok etmek gibi olurdu. Bu nedenle kitap hazırlanırken şiirlerin kendi dönemlerinin izini taşımasına özen gösterildi.

Şiir kitabı hazırlamak roman hazırlamaya benzemez. Romanda olay örgüsü okuru taşımaktadır ama şiirde ise kitabın bütünlüğünü kuran şey şiirlerin birbirleriyle kurduğu görünmez ilişkidir. Gezgin Bir Ozanın Düş Kapanında bu ilişki zaman üzerinden kurulmuştur. İlk sayfalardaki sesle son sayfalardaki ses aynı kişi olsa da aynı yerde değildir. Okur bunu sadece tarihlerden değil, dizelerin tonundan da kesinlikle anlayabilmektedir.

Bu kitap üzerine çalışırken beni en çok etkileyen kısım buydu. Elimde tek bir dönemin ürünü olan bir dosya değil, uzun yıllara yayılan bir yazma serüveni vardı. O serüvenin doğal akışını bozmadan okurla buluşturabilmek, en önemli sorumluluktu. Üzerinde büyük bir çalışma yapmadım aslında çünkü burada kendi sesini bulan bir kitap vardı. O ses, yıllar süren bir yolculuk yapmıştı ve ben editör olarak, uzun bir dönüşüm yolculuğundan gelen bu sese sadece “Hoş geldin.” dedim.

Şimdi bu şiirler, yazıldıkları defterlerden ve bilgisayar dosyalarından çıkıp okurlarına ulaşıyor. Bundan sonrası her şiirin kendi yolculuğu. Kimi okur bir aşk şiirinde kendini bulacak, kimi bir çocukluk anısında, kimi de "Yol Verin" ya da "Anka" gibi şiirlerde yeniden ayağa kalkma cesaretini arayacak. Şiirin güzel yanı da burada başlamaz mı zaten? Aynı dizeler her okurun hayatında başka bir yere dokunur…

Yolu açık, okuru bol olsun.

Gitmenin, kalmanın ve kendine dönmenin hikâyesi…

Kelebek Döngüsü, ilk bakışta bir aşk hikâyesi gibi ilerlese de aslında derininde bir kadının kendini kurma ve yeniden doğurma mücadelesini anlatan bir eser. Roman, Deniz’in hayatı üzerinden insanın kendi içindeki prangaları nasıl taşıdığını ve çoğu zaman onları kendisinin çıkarabileceğini fark edemediğini gözler önüne seriyor. Bu yönüyle klasik bir aşk romanı olmasının çok ötesine geçtiğini düşünüyorum. Asıl gücünü bir karakterin zaman içindeki dönüşümünü, sarsıntılarını ve kendini yeniden kurmasını gösterebilmesinden alıyor.

Ancak ben bu romanın en çarpıcı anlarından birinin finale yaklaşırken ortaya çıktığını gördüm. Deniz’in Paris’e gitmeden önce bavulunu hazırlarken eski günlüğünü bulması… Bu kısım aslında tüm hikâyeyi yeniden okuma anahtarı sunuyor. En azından benim için öyle oldu. Çünkü Deniz yıllar önce, İstanbul’a gitmeden önce de aynı duyguları yaşamış ve yazmış aslında. Gitmenin kolay olmadığını, geride kalanların iz bıraktığını, insanın döndüğünde aynı kişi olmayacağını ama buna rağmen yine de gitmeyi seçtiğini… İşte bu nokta önemli bir dönüm noktası yaratıyor. Deniz’in hayatı tek bir ilişki etrafında şekillenen bir hikâye değil aslında. Sürekli hareket eden, arayan, yer yer kaçan bir ruhun hikâyesidir. Ait olamama, kendini arayıp bulamama… Saltuk bu döngünün tam olarak nedeni değil de sadece bir durağıdır sanki.

Deniz, baskıcı bir annenin gölgesinde büyümüş, buna rağmen içsel direncini tamamen kaybetmemiş bir karakterdir. Romanın ilk ana düğümü burada başlıyor sanki; itaat ile direnç arasındaki ince çizgi… Ne tamamen kopabiliyor ne de tamamen kalabiliyor. Bu ikilik onun hem hayat kararlarını hem de ilişkilerini belirliyor gibi görünüyor.

İstanbul’a gidişi bir özgürleşme hamlesi için olsa da kısa sürede bir hayatta kalma mücadelesine dönüşüyor. Bu süreçte yalnızca ekonomik zorluklarla değil aynı zamanda kendi gelişimini sürdürme çabasıyla da baş etmeye çalışıyor. Bir yandan yüksek lisansını ilerletmeye, akademik olarak tutunmaya çalışırken diğer yandan gündelik hayatın yüküyle ayakta kalmaya çabalıyor. Sanat üretmek, akademik ilerleme kaydetmek ve yaşamını sürdürebilmek arasında sıkışan Deniz için bu dönem fiziksel olduğu kadar zihinsel bir yorgunluğa da dönüşüyor haliyle. Sanat üretmek yerine faturalarla boğuşması, romanın önemli bir dönüm noktasıdır yine. Ressam olma hayali, ekonomik gerçekliklerin içinde yavaş yavaş eriyor. Bu durum yalnızca bireysel bir tıkanma değil de aynı zamanda üretmek isteyen bir insanın sistem içinde nasıl sıkıştığını, sanatından nasıl koptuğunu da gösterir.

Eğitim alanında yaşadıkları da bu sıkışmışlığın başka bir yüzüdür. Özel okul deneyiminde, maddi imkânlarla gelen ama her zaman karşılığı bulunamayan bir disiplin eksikliği hissedilir mesela. Öğrencilerin ilgisizliği ve sınırları zorlayan tavırları, öğretmenin içindeki üretme ve anlatma isteğini zamanla törpüler. Dershane sürecinde ise rekabet daha sert geçmişti; çalışanların birbirlerinin önüne geçmeye çalıştığı, emeğin çoğu zaman değersizleştiği bir ortamdan söz edilmiştir. Aslında burada kimseyi doğrudan suçlamıyor eser ama sistemin hem öğretmeni hem öğrenciyi nasıl yorduğunu en sade, en net haliyle bizlere gösterdiğini düşünüyorum. Deniz, bir yanda öğretmenlerin ve yöneticinin iyi niyetine rağmen ilgisiz ve şımarık öğrencilerle anlamını yitiren bir özel okulda; diğer yanda ise öğrenmeye istekli öğrencilerin varlığına rağmen rekabetin, çıkar çatışmalarının ve iç çekişmelerin gölgesinde kalan bir dershanede, adeta iki uç arasında -ne tam ait olabildiği ne de tamamen uzaklaşabildiği bir arafta- sıkışmış bir eğitimcilik deneyimi yaşadı.

Ancak Deniz’in hayatındaki asıl dönüm noktası Saltuk Soner karakteriyle başlıyor. Baktığımız zaman Saltuk, Deniz’in hayatında eksik olan duygusal alanı dolduruyor gibi görünüyor. Güçlü, karizmatik, ilgili bir karakterdir. Bir terapist olması onu daha da güvenilir kılıyordu belki de. Fakat burada önemli bir noktayı gözden kaçırmamak gerekir: Bu ilişki, tek taraflı bir yanılsamadan ibaret değildi kesinlikle. İki tarafın da gerçek duygular beslediği, karşılıklı bir bağ kurduğu bir ilişki söz konusuydu. Deniz’in hisleri kadar Saltuk’un hisleri de gerçekti ancak onun narsistik eğilimleri, duygularını sahiplenmesini ve tutarlı bir yön kazandırmasını zorlaştırıyor ve bu nedenle sevgi çoğu zaman kararsız gibi görünüp sınırda bir yerde kalıyordu. İşte bu sevgiyi geçersiz kılmaz ama ne yazık ki bazen ulaşılamaz yapar. Zaten zamanla bu bağın sağlıklı bir zeminde ilerlemediği görülüyor. Saltuk’un zaman zaman gerçeği esnetmesi, duygusal alanı kendi ihtiyaçlarına göre düzenlemesi, ilişkiyi kendi kontrolünde tutma eğilimi; onun karakterinde narsistik bazı örüntüler olduğunu düşündürüyor okura. Bu durumun açık bir kötülükten dolayı olduğunu hiç düşünmedim. Bence sadece kendi merkezinden çıkamayan biri olarak kendini gösteriyor.

Deniz’in bu ilişki içindeki konumuna baktığımızda derin bir sevgi eşliğinde zamanla bu bağın içinde kendini yavaş yavaş kaybetmeye başladığını görüyoruz. Bunun en güçlü ifadesi ise çizdiği tabloda karşımıza çıktı zaten.

Saltuk’un bir silüeti vardır tabloda. Fiziksel olarak orada olmayan ama gölgesiyle alanı kaplayan biri… O gölgenin içinde, cenin pozisyonunda, çıplak bir kadın yatar. Ayağında kilidi açık bir pranga vardır. Uzakta bir bebek ve etrafta kelebekler… Ben bu bölümün romanın tam da kalbi olduğunu düşünüyorum. Beni en çok etkileyen yer oldu diyebilirim. Çünkü baktığımız zaman artık Deniz’in büyük bir farkındalık yaşadığını ve bir şeyleri kabullenmeye başladığını gösteriyor açıkça. Kilidi açık pranga, Deniz’in aslında özgür olduğunu ama bu özgürlüğü kullanmakta zorlandığını gösteriyor. Onu tutan şey dışsal bir zorunluluk değil içsel bir bağdır. Bu bağ ise sadece bir bağımlılık olarak değil; duygu, umut, sevgi ve alışkanlığın iç içe geçtiği karmaşık bir bağlılık hali olarak okunabilir. Yani kesinlikle öyle okunmalı… Saltuk’un silüeti ise bu bağın görünmeyen ağırlığıdır. Orada değildir ama etkisi vardır. Fiziksel bir varlıktan çok zihinsel ve duygusal bir gölge gibi yani.

Kadının cenin pozisyonunda olmasının iki şeyi aynı anda anlattığını düşünüyorum: hem kırılganlık hem de yeniden doğum ihtimali… Sanki o gölgede savunmasızca yatıyor, o prangayı çıkaramıyor ve kendini korumak için bu pozisyonu almış gibi… Öte yandan bir bebek ve kelebek var, yeniden doğuşu ve dönüşümü içtenlikle temsil ediyor. Yani yazarımız Deniz’in hislerini sadece bir tablo ile öyle başarılı bir şekilde aktarmış ki… Bir duyguyu kelimelerle betimlemeden sadece bir tablo detayı ile… Çok başarılı ve etkileyici olmuş gerçekten. Deniz yıllarca yaşadığı kırılganlığı, kalp acısını, yaralarını ve düşüncelerini bir cenin pozisyonu ile aktarıp aslında yapması gereken seçimi fark ediyor.

“Ben kendimi koruyup bu gölgede böylece prangamla bekleyecek miyim yoksa o prangayı atıp, kanatlanıp bu esarete son verecek miyim?”

İşte romanın en güçlü temalarından biri de burada belirginleşmemiş midir zaten? “Gecikmiş hayat” ve “tekrar eden döngüler.” Deniz yalnızca Saltuk’u beklemiyor aslında. Aynı zamanda kendi hayatını da erteliyor. Yıllarını bir ihtimal uğruna askıya alıyor. O bir ihtimal içinde kocaman bir sevgi ve bağlılık barındırıyor tabii.  Ama günlük sahnesiyle birlikte anlarız ki bu erteleme hali yeni değildir. İşte beni en çok etkileyen ikinci kısım da bu oldu.

Deniz hep gitmiştir ama hiçbir zaman tam olarak varamamıştır. Gitmek onun için her zaman özgürlükle birlikte bir alışkanlık, bir refleks haline de gelmiştir. Paris kararı işte tam da bu yüzden önemlidir. Bu kez gidiş bir kaçış değil de bir seçimdir. Saltuk’un ona “gitme” dememesi bu seçimi mümkün kılıyor. Çünkü Deniz eğer kalırsa bunun onun kendi kararı olacağını fark ediyor. Bu farkındalık da döngünün kırıldığı andır. Kelebek metaforu da burada tamamlanır zaten çünkü dönüşüm, yalnızca dış koşullar değiştiğinde değil içerideki karmaşa çözüldüğünde gerçekleşir.

Deniz sonunda gidiyor fakat birine doğru değil, kendine doğru...

Romanın sonunda Deniz’in Paris’e gidip ressam olması ve kendi hikâyesini yazması ilk bakışta bir “mutlu son” ya da “klasik bir başarı” gibi görülebilir. Oysa bu bir tamamlanma değil de bir başlangıçtır çünkü artık o, başkasının hayatında bir yan karakter olmaktan çıkıp kendi hikâyesinin merkezine yerleşti. Bu sadece bir aşk değildi, bu sadece bir başarı değildi. Bu, bir insanın, prangasını bir kurtarıcı beklemeden kendi eliyle çıkartıp özgürlüğü için attığı cesur adımların, kanatlarını çırpacak gücü bulmasının hikâyesiydi. Tam da bu noktada okuduğumuz günlük satırları yeniden anlam kazanıyor çünkü Deniz, aslında en başından beri şunu söylemiş zaten bize: Gitmek kolay değildir ama kalmak da her zaman mümkün değildir.

Kelebek Döngüsü en sonunda aklımda bazı sorular bıraktı ve sanırım ben henüz Deniz gibi cesur değilim çünkü bunlara cevap veremiyorum. Ama sizlere sormak istiyorum bu soruları…

İnsan gerçekten neden gider?

Birinden mi kaçar yoksa kendine mi yaklaşır?

Sözlerimi burada noktalarken yazarın başarısını içtenlikle tebrik ediyorum ve beni çok etkileyen günlük yazısından bir alıntı ile noktalamak istiyorum:

“O kadar da kolay değildir hiç dönmeme olasılığın. Dönsen de aynı kişi olarak dönmeyecek oluşun. Yolun sonunu görmek için değil yolculuğun kendisi için gitmek… Avuçlarını gökyüzüne kaldırıp parmaklarının arasından akıp giden rüzgârı, güneşi, aşkı, tutkuyu kısacası hayatı hissetmek için gitmek… ‘Hayat kime bu kadar şans tanıyor ki?’ cümlelerini geride bırakmak için gitmek… Kalıp şansı beklemek yerine onu saklandığı yerde bulmak için gitmek… Ben hep gittim.” (s. 129)