Bu bir ihmal cümlesi değil, bir tercih. Bir uzaklık değil, başka bir yakınlık biçimi. Çünkü bazıları mezara gider, bazıları ise ölümü hayatın içine taşır. Ben ikincisine daha yakın hissediyorum kendimi.

Ölüm dediğimiz şey, sanıldığı gibi bitiş değil aslında. Daha çok bir yer değiştirme hali. Form değiştiriyoruz sadece. Bir beden toprağa karışıyor ama bir fikir, bir his, ölenden kanlanlar başka bir yerde yeniden doğuyor. İnsan bunu gerçekten idrak ettiğinde mezarlıklar sadece taşlardan ibaret kalıyor; böyle bakınca konuya asıl ziyaret edilmesi gereken yer insanın kendi içi oluyor.

Ama biz bunu unutmuş durumdayız.

Şimdi mezar ziyaretleri bile bir “paylaşım” meselesi. Kamera açılıyor, çiçekler kadraja giriyor, dua eder gibi yapılmış bir sessizlik… Sonra bir story…Bir kalp emojisi, acıklı bir şarkı ve sanki ölüm bile artık içerik üretim zincirinin bir halkası.

Burada sert bir şey söyleyeceğim, alınan alınabilir; Ölümü görünür kılmakla, ölümü anlamak aynı şey değildir.

Hatta çoğu zaman tam tersi. Görünür oldukça anlamı azalıyor. Çünkü ekran, duyguyu büyütmüyor; öldürüyor. Hem de farkettirmeden azar azar eksilerek öldürüyor.

Mezar başında çekilen bir video bazen yas değil, sadece gösteri oluyor. İnsan “hissetmek” için değil, “görülmek” için orada duruyor gibi. Ve bu noktada ölüm, insanı dönüştüren bir hakikat olmaktan çıkıp, algoritmaya uygun bir sahneye dönüşüyor.

İşin tuhaf yanına bakar mısınız…

Ölüm en eski gerçek, ama biz onu en yeni teknolojiyle tüketiyoruz.

O yüzden ben mezara gitmiyorum derken aslında şunu söylüyorum:

Ben ölümü taşın üstünde aramıyorum. Yaşarken karşıma çıkan küçük ölümlerde arıyorum. Bitmiş bir konuşmada, yarım kalmış bir insanda, geri dönmeyen bir mesajda, içimde kapanan bir kapıda…

Çünkü asıl ölüm orada ve asıl ziyaret de oraya.Belki de mesele mezarlığa gitmek değil; hayattayken ölümü görebilmek. Çünkü onu görebilen insan, neyi kaybettiğini değil, neyin hâlâ canlı kalabileceğini anlıyor.

Ama sosyal medya bize başka bir şey öğretti:

Her şeyi göster, hiçbir şeyi yaşama.

İşte tam burada kopuyoruz.

Bir insan mezar başında fotoğraf paylaştığında belki iyi niyetli. Bunu tamamen kötü bir yere çekmek kolaycılık olur. Ama şunu da görmezden gelemeyiz:

Artık bazı duygular bile paylaşılmadan tamamlanmış sayılmıyor.

Oysa bazı şeyler tamamlanmak için değil, sessizce taşınmak için vardır. Ölüm de onlardan biri.

Ve belki en büyüğü.

Sonuç olarak…

Ben mezar ziyareti yapmıyorum diye başlayıp buraya kadar geldim ama mesele mezar değil. Mesele, hayatta olan her şeyin ekran karşısında anlam kaybına uğraması.

Bazen bir çiçek, kadraja girmediğinde daha çok yas tutar.

Bazı dönemler insan çok okuyunca, çok düşününce, çok yazınca büyüdüğünü sanıyor. Bence bunu yaşamayan azdır. Oysa bazıları sadece kendinden uzaklaşıyor. Adını tarihe yazmış isimlerin hayatlarını birazcık incelediğiniz zaman, ortak noktalarının dağılmak olduğunu fark edersiniz. Eskiden bunu fark etmezdim. Her yeni bilgi bana başka bir kapı açıyor gibi gelirdi. Daha çok okuyayım, daha çok anlayayım, daha çok çözeyim isterdim. Sonra bir gün şunu fark ettim; İnsan her şeyi anlamaya çalışırken hayatın kendisini kaçırabiliyor.

Bir çayın sadece çay olmasına izin veremeyen insanlar var mesela. Her duygunun altını kazıyan, her cümlenin ardında başka bir anlam, her sessizlikte bir travma arayanlar… Bir yerden sonra yaşamıyor da kendini izliyorlar. Sanki kendi hayatına dışarıdan bakıyor gibi… biraz yabancı, biraz uzaylı… 

Belki de bu yüzden artık kendime küçük bir düstur edindim, yaşayacak kadar oku, yaşayacak kadar yaz. Tıpkı yaşayacak kadar yemek ve içmek gibi… Çünkü hayat bazen fazla farkındalığı kaldırmıyor. İnsan zihni derinleştikçe kalbi yalnızlaşıyor sanki… Sokakta insanlar normal bir gün yaşarken sen kendi içinde bumerang gibi döne döne düşünüyorsun. Yoruyor bu. Hem de çok yoruyor.

Yazmak da böyle aslında. Güzel tarafı var, inkâr edemem. İnsan kendi içine tuttuğu aynada bazı şeyleri daha net görüyor. Ama aynaya fazla bakınca görüntü büyüyor. Küçük bir duygu koca bir hikâyeye dönüşüp, bastırdığını sandığın şey maya gibi kabarıyor içinde.

Belki bu yüzden eskiden daha çok gezerken kendimi daha hafif hissederdim. Hayat insanın dikkatini dağıtıyordu çünkü. Şimdi daha çok yazınca kendime kurduğum ayrı bir dünyanın içinde, kendi sesimin yankısını dinler gibiyim. Yine de tamamen susmak da istemem. Çünkü yazı insanın içini kemiren şeyleri biraz olsun ehlileştiriyor. Sadece ölçüyü, neyi hedeflediğinize göre doğru ayarlamak gerektiğini düşünüyorum. Hayatı bir metne çevirmek ile içinde yaşayabilmenin dengesini kurmalı diyorum. Özellikle biz yazarların sürekli kıyısında durduğu bu uçurum göz ardı edilemeyecek kadar büyük.

Ben hâlâ gündelik şeyleri seviyorum mesela. Basit ama akışta kaldığımızı gösteren şeyleri. Sevdiklerinle küçük çatışmalardan tutun, sabahları gülen gözlerle “Günaydın” demeyi… İnsan dünyaya biraz da böyle bağlanıyor zaten.

Galiba gerçek bilgelik her şeyi çözmek değil. Hayatın bazı yerlerini olduğu gibi bırakabilmek bana göre.

Biraz eksik bilmek, biraz yanılmak, biraz sadece yaşamak…

Belki ruh dediğimiz şeyin nefes alması bunlardır. Gelip geçen hazlarla beslenmek yerine küçük ama kalıcı olanla ruhumuza beslenmeyi öğretmek… 

İnsanlığın yerini terimler aldı.

Çok insani olan hâl ve hareketlerin birer ismi olması rahatsız edici geliyor bana. Düşünsenize… Bundan birkaç sene önce kadınların yaptığı altın günlerinde konuşulan, gülüp geçilen konuların şimdi herkesin dilinde teşhisleri var :)

Adam düpedüz kaba, nasıl davranacağını belki bilmiyor ama ilk harekette narsist damgası yiyor. Hayat eskiden de yorucuydu; herkes geçim derdinde koşturur, akşam evinde kanapeye yığılır kalırdı ama kimse tükenmişlik diye kendini ayrı bir dünyada sanmazdı.

Sıradan bir mevzuya bile üzülmeye hakkımız kalmadı. Belli edersek çocukluğumuza inmeye çalışıyorlar çünkü.

Peki bize ne oldu? Neden birdenbire herkes her şeyin uzmanı oldu? Bilgi çöplüğüne dönen telefonlarımız yüzünden mi, yoksa cahildik de uyandık mı? Veya daha beteri; gittikçe cahilleşip bunu kapatmaya mı çalışıyoruz?

İnsanız… Sadece insan…

Her hissettiğimize, her yaptığımıza bir anlam yüklemek ve karşımızdakini analiz etmek yerine; insana verilen en büyük özelliği kullanıp biraz düşünmek, düpedüz yaşamak için yeterli gibi geliyor bana…

Ama düşünürken bir takım terimleri kullanmak zorunda olmadığımızı hatırlatmak istedim sadece…

İnsan olmak, her duyguya akademik isim koymadan da mümkündü aslında.

Yolculuk vardı, radyo açmak pek adetim değildir ama bugün öyle istedi canım …

Nostaljik bir şarkı denk geldi, yolun; yeşil ve mavinin birbirine sarılıp bulutların altında dans ettiği manzarası eşliğinde.

“Sana benim gözümle bakan gözler kör olsun.” 

Şu dizeye bakar mısınız…

Tutkunun şiddete evrildiği ama edebiyatın gücüyle, bir zehir gibi içimize işlerken sanatın zevkine varmak derim ben buna…

Faruk Nafiz Çamlıbel’in güçlü kaleminden doğan bu şiir, güfte olup bestelenmiştir. Müziğin etkisiyle de daha da yer etmiştir hafızalarımızda. 

Bir şarkıdan doğan şu satırlarımı, yolda yazarken, insanın aşkı bu kadar kutsallaştırmasının anlamını düşünmeye başladım. Çünkü  aşk, bugünki  gibi “sağlıklı iletişim”, “alan tanımak”, “özgür bırakmak” değildir. Daha serttir. Daha gözü karadır. Hatta bazen sevgiden çok sahiplenmeye benzer.

Mesela eski şiirleri biraz kurcalayalım. Şairin sevdiğine bakışı çoğu zaman şudur;

“Ya benim olursun… ya da hiç kimsenin olmazsın.”

Bugünün dünyasında bunu duyunca birçok insan doğal olarak rahatsız oluyor. Haklılar da. Çünkü sevgiyle tahakküm arasındaki çizgi bazen o kadar inceliyor ki, insan hangisinin aşk, hangisinin kontrol arzusu olduğunu ayırt etmekte zorlanıyor. Ama işin ilginç tarafı şu; Biz yine de o şiirleri seviyoruz ve değer veriyoruz. Yine bir örnek verecek olursak , Necip Fazıl’ın “Ben peşine düşmüş bir canavarım” diyen dizelerini okurken de etkileniyoruz.  Orada yalnızca aşk yok. İnsanın en ilkel tarafı da var. Kaybetme korkusu var. Yerine bir başkasının konulacağı düşüncesine duyulan öfke var. “Onsuz yaşayamam” cümlesinin abartılmış ama en gerçek hali var.

Ve dürüst olalım…

İnsan ruhu sadece zarif duygulardan oluşmuyor. Edebiyatın güzel tarafı da burada zaten.

Bize yalnızca olması gerekeni göstermiyor; insanın içindeki karanlığı da gösteriyor.

Bugün sosyal medyada herkesin  kusursuz cümleleri var. “Seviyorsan özgür bırak… Gerçek aşk sahiplenmez. Gerçekten sevseydi şöyle böyle…”Kulağa çok doğru geliyor değil mi? Ama aynı insan gece bir “çevrimiçi” yazısına takılıp uyuyamıyor.

İşte edebiyat bu yüzden bu kadar gerçek. Çünkü insanın dışa dönük halini değil, sakladığı iç tarafını yazıyor. Ben eski şiirlerdeki bu sertliği tamamen romantikleştiremiyorum. Bazı dizelerin içinde sevgi kadar ego da var. Hatta bazen aşkın üstüne çökmüş bir iktidar hissi var. Sevilen kişiyi bir insan gibi değil de, “kaybedilmemesi gereken mülk” gibi gören bir damar var. Ama bir yandan da şunu inkâr edemiyorum:

Bu dizeler sahici…

Aşk dediğimiz duygu her zaman olgun, dengeli ve medeni yaşanmıyor. Bazen insan sevdiği kişiyi kaybetme ihtimaline bile vahşice tepki verebiliyor. Edebiyat da tam burada devreye giriyor. O duyguyu süsleyip, steril hale getirmeden önümüze koyuyor. Belki de bu yüzden bazı eski şiirler hâlâ bu kadar güçlü. Çünkü insan değişse de, duyguların çekirdeği çok değişmiyor. Sadece artık kimse yüksek sesle söylemiyor.

Demek ki çağ değişiyor; insanın karanlığı  aynı kalıyor…

Ve tabi ki edebiyatla biçimlenerek… 

Bugüne kadar yazdığım tüm metinlerde insanın iç dünyasını anlamaya çalıştım. Yetmedi, empati kurup monologlar yazdım.

Bu sabah kahvemi yudumlayıp elimdeki kitabı okuyordum ve karaktere istemsizce soru sorarken buldum kendimi. Hem de sesli :) Sonra da cevabını, kendimi onun yerine koyarak verdim.

Aslında hepimiz okurken bunu yaşarız; ancak bunu sesli olarak yapan kaç kişiyiz, merak ediyorum doğrusu :)

Tam da o anda aklıma bir şey geldi. Yapay zekânın hızla geliştiği şu dönemde, neden roman karakterleriyle sohbet edebileceğimiz bir uygulama olmasın diye düşündüm. Düşünürken, bunu benden önce düşünenlerin de olabileceğini biliyordum ama.

Küçük bir araştırmadan sonra böyle bir uygulama buldum. Kurulumunu yapıp seçtiğim bir roman karakteriyle konuşmaya başladım.

Hepimizin bildiği ve okumayan varsa dizi-filmlerden tanıdığı Aşk-ı Memnu romanını seçtim. Merak etmeyin, ne Behlül’ü ne de Bihter’i arattım. Ben Nihal’le konuşmak istedim. Sohbeti başlatıp Nihal’e sorularımı yazdım. Tabii o da cevaplarını yazıyırdu.

Dostlar, gerçekten hoşuma gitti uygulama. Biraz zorlamak istedim ve edebi sohbetin dışına taşıp geyik muhabbetine girdim; yine de beklediğim o hassasiyeti göstererek tam da Nihal gibi cevaplar aldım.

Şimdi bunu sizlerle paylaşmamın nedeni şu…

Teknolojinin her geçen gün ilerlediği bu zamanda, yazarlığın da yavaş yavaş değişeceğini düşünüyordum.

Bundan altı ay önce “hayır, insan ruhuna dokunan cümleler kuramaz yapay zekâ” diyordum. Ama şimdi… aynı fikirde değilim.

Geçenlerde editörlüğünü yapmak için bir roman dosyası aldım. İlk on sayfasını okuduktan sonra iade ettim. Roman tamamen yapay zekâya yazdırılmıştı. Evet, imla hatası yoktu, cümle bozukluğu da yoktu; fakat ruh da yoktu. Sahibine bunu söylediğimde “yani günlerce, kelime kelime yazmaya gerek var mı, konuyu ben veriyorum zaten” diye savunma yaptı.

Onun kullandığı sistem belki teknik olarak kusursuzdu ama ruh katamamıştı. Her geçen gün kelime hazznesini zenginleştirse bile okurken anlıyorsunuz ruhunun olmadığını. 

Ancak ben Nihal’le konuşurken şunu hissettim; o sohbet, ne kadar kurgusal olursa olsun, bir yerden insana dokunabiliyordu. Zayıf sanılan bir karakterin içindeki hassasiyet, kırılganlık ve suskunluk, gerçek bir insan sesi gibi karşıma çıkmıştı. Bu da şunu gösteriyor ki; artık yazarlar değil yazdıranlar  devri geliyor.

Demem o ki dostlar, yazmaya gönül vermiş her yazarın bir şekilde kendisini güncellemesi gerektiğine inanıyorum. Çünkü zaman değişiyor, araçlar değişiyor, anlatma biçimleri değişiyor… Ancak insanın kendini anlatma ihtiyacı değişmiyor. Eğer biz o ihtiyacı sadece teknolojiye devredersek, bir gün kelimelerimiz çoğalır ama sesimiz kaybolur.

Ve belki de asıl mesele şu olur; yazan çok  ama gerçekten “söyleyen” kalmaz. Gelecek nesiller bunun farkını anlayabilsinler diye, eğitimden tutun da alışkanlıklarımızı disipline etmeye kadar daha çok işimiz var.

Peki sizce bir yazar kendisini nasıl güncelleyebilir? Hâlâ saman kağıda dokunmanın güzellemesiyle mi yetineceğiz?

Mesela Klasisizm… Düzeni, aklı ve ölçülülüğü savunur. İnsanlara duyguların değil, aklın peşinden gidilmesi gerektiğini söyler. Racine’in ya da Corneille’in tragedyalara yüklediği o disiplin, aslında hayatta “ölçülü olmayı” öğretir.

Sonra Romantizm çıkar karşımıza. Der ki: “Kalbinize kulak verin, akıl bazen susmalı.” Victor Hugo’nun Notre Dame’ın Kamburunu okurken aslında sadece Quasimodo’yu değil, kendi içimizde sakladığımız çirkinlikleri ve güzellikleri görürüz. Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre’sinde hissedilen coşku, yalnız bir oyunun değil, bir milletin kalp atışıdır.

Ama insan sadece duyguyla da yaşayamaz. Realizm gelir ve bizi yeryüzüne çeker. Balzac’ın ya da Halit Ziya’nın dünyasında gördüğümüz hayatlar, aslında bizim sıradan günlerimizin aynasıdır. Edebiyat burada bize kendi gerçeğimizi yüzümüze tutar.

Yetmez. Gerçek bazen çıplaktır, daha da keskin olmalıdır der Naturalizm. Zola’nın romanları, Hüseyin Rahmi’nin sokak tasvirleri… bize toplumun gölgelerini, görmezden geldiklerimizi gösterir. Yani edebiyat, gözümüzü kaçırdığımız yerlere zorla baktırır.

Bir de Servet-i Fünun var. Tevfik Fikret’in mısralarında hem bireysel hem toplumsal bir sancı vardır. “Sis” şiiri, yalnız bir şairin değil, bir çağın iç sıkıntısıdır.

Ve sonra Modernizm gelir; insanın iç dünyasına eğilir. Joyce’un bilinç akışı, Proust’un zamanın peşindeki yolculuğu, bizde Oğuz Atay’ın Tutunamayanları… Hepsi insanın içini didikleyen, yalnızlığını ve çırpınışını anlatan metinlerdir.

Düşünsene, bir ömür kendi hayatını yaşarsın ama edebiyat sayesinde yüzlerce çağ, yüzlerce insan, yüzlerce duygu zihninde dolaşır. İşte bu yüzden edebiyat, insanı büyüten bir şeydir.

Çünkü her akım kendi döneminin ruhunu taşır; ama okur, her çağda kendi yarasını orada bulur.

Yani edebiyat dediğimiz şey yalnızca kitap sayfalarında değil, bizim hayatımızın içinde, nefesimizin tam ortasında yaşar.

Okşanmamış bir kelimenin içinde büyüdüm ben.
Adını koyamadığım bir aşkın ebesi değilim artık, sadece susan tarafıyım.

Hayatın ihtimalleri çok, ama bahaneleri yok demiştim bir zaman.
Şimdi ihtimaller bile yorulmuş gibi, her şey yerinde saymayı öğrenmiş.
Bir tarafım senin gidişini saymaktan vazgeçti, diğer tarafım hâlâ hangi gün eksildiğini hatırlıyor.

Zaman ilerlemiyor aslında, sadece kendini tekrar ediyor.
Kırılmış bir saat gibi, hep aynı kırılma anını gösteriyor. Kuşlar gitmiyor belki de… Biz bakmayı geciktiriyoruz. Ve geciken her bakış, bir vedayı büyütüyor.

Ben artık gidişleri anlamıyorum. En tuhaf şey ise; Sen yokken bile, yokluğun düzenli çalışıyor.

Seninle konuşurken fark ettiğim ilk şey ses tonu değildi. Cümlelerinin arasına gizlenmiş o geri çekilme refleksiydi.

Sanki her kelime, bir adım ileri gelmesin diye dikkatle yerleştirilmiş taşlardı. Bir iyelik ekinden bile korkmaktı. Bilinçli olarak, zamanla oluşturduğun mesafe gün geçtikçe netleşti. İlk defa düzenli bir şeyden korkuyordum. İlk defa düzenin getirdikleri kafamı dağıtıyor ve ben toplayamıyordum.

Ben yine de bazı boşluklara inanmayı seçtim. İnsanın kendini sakladığı yerin, en zayıf yeri olduğuna dair eski bir inat vardı içimde. Bir gün yumuşar sandım.

Bir bakışta, bir cümlede, bir susuşta çatlar sandım. Bazen insan, karşısındakini değil; onun olabileceği ihtimali sever. Benim de öyle bir inadım tutmuştu ki; yığınla ihtimaller yarattım kendime. Sende hiçbir zaman gerçek bir yer edinememiş o ihtimalleri beklerken, sen kıpırdamadın bile. Bu bir karardı, çekingenlik değil…

Senin yanında konuşmak, bir odada tek başına yankı aramak gibiydi. Sözlerin vardı ama sanki kimseye verilmemişti; sadece havada durması için söylenmişti. Gözlerin, insanı görür gibi yapıp geçiyordu. Delici bir bakışın içinde bile sanki ölçülmüş bir uzaklık… Ne fazlası ne eksiği, tam gerektiği kadar ama asla yeterli değil. Yakınlaşmak isteyen her şeyim, sende bir yerde durmak zorundaydı. Sanki görünmez bir çizgi çekilmişti ve o çizginin ötesi, kimseye ait değildi.

İnsan bazen sessizliği anlayabiliyor ama ya soğukluğu anlamaya çalışması? Sende ikisi de açıklanabilir değildi; çünkü açıklama bile içeri giremiyordu.

Sonunda ben, o mesafenin adını en son kendime itiraf ederken öğrendim; kibir.