Yazarlar & Paylaşım Platformu & Merve BİLGE

Fahim Bey ve Biz (Abdülhak Şinasi Hisar )

Merve BİLGE — Tue, 09 Sep 2025 00:14:56 +0300

Birinci tekil şahıs ağzından anlatılan olaylar kahramanın bir tanıdığının başından geçenler ve
kahramanın onunla bizzat yaşadığı anılardan teşekkül etmektedir.Roman anlatıcının Fahim Bey'in
ölüm haberini gazetede görmesi ile başlar.( "Bir gün gazetede "Hazin bir vefat" başlığı altında kısa
bir fıkra çıktı. "Bursa eşrafından, eski malahatgürazlarımızdan, Tütün İnhisarı İdaresi Mütercimi
Ahmet Fahim Bey ecel-i mev'udiyle vefat etmiştir. Merhum her cihetle faziletli, hür fikirli, geniş
bilgili, çok nezaketli, şahsına hörmet telkin ettirmiş ve dostları tarafından çok sevilmiş bir zattı.
Vefatı zayiattandır. Mevla rahmet eyleye!"
İşte öünün cesedi üstüne atılan birkaç kürek toprak gibi, hatırası üzerine kapanan birkaç
satır yazı! O ölüyü bilmeyenlerden b fıkrayı okuyanlar sanki ne duyarlar?Bir taalihin ademe
göçmesinden onunla alakası olmayan ne anlar.")
Ardından kahramanın Fahim Bey'le olan ilk karşılaşmaları anlatılıır.("İşte böyle bir akşam babamın
yanına çıkınca orta yapılı, orta yaşlı, teni kehrüba gibi sarımtırak, dudaklarının üstünü kaplayan
muntazam kesilmiş sert ve koyu siyah bıyıklarıyla, başı bir kuş kafasını andıran ve insana pek ciddi
olmak hissini veren birisin,n onun ısrarlarına rağmen oturmayarak gitmeye hazırlandığını gördüm.
Babam, nasıl olup da daha evvel görüşmediğimize şaşırarak bizi birbirimize tanıştırdı. "Nasıl olur
da oğlum en iyi arkadaşımım hala tanımaz, ya nasıl olur da en iyi dostum oğlumu hala bilmez?"
diyordu")
Devamında Fahim Bey'in hayatıyla ilgili şu tanımı yapar (" O zamanlarda iki felsefeleri varmış. Biri,
memnun ve mesut, "optimizm"; diğeri müşteki ve bedbaht "pesimizm" ki, bir gece içinde birkaçar
saatlik fasılaile, lodos ve poyraz gibi estikleri olurmuş" ) Gerçekten de kitabın bir bölümünde bu
görüşün hayatının küçük anlarına olduğu kadar da geneline yayılmış olduğunu ve Fahim Bey'in
başlarda optimist bir hayat yaşadığını görürüz.
Bu tanışmanın ardından kahramanın devamlı babasından dinlediği hayat hikayesi bize
nakledilir ve devamında beraber olan anıları anlatılır. Fahim Bey okuduğumuz kadarıyla çok ince
fikirli, çok bilgili bir adamdır. Okuldan sonra kiraladığı konakta babasının kendinden hoşnut olması için
senelerce yaşamış, bir yandan da geçim için iş kovalamıştır. Bir ara yakaladığı sefirlik fırsatını da yine
kendine yakışır bir hikayeyle taçlandırır ve kendisini tanıyan herkesin diline düşecek o sayısız
kıyafetleri diktirir.
Zaman geçer Fahim Bey Saffet Hanım ile evlenir. Adından iş projelerine olan tutkusu
başlar.Bunlar için harcadığı çaba ve gösterdiği ciddiyet Fahim Bey'in arkasından deli olduğu
söylentilerini yayacaktır. Gönülden inandığı bu işlere yatırımcı bulma ümidiyle kapı kapı gezmiş, iş
hanında kendine bir ofis açmış, hatta işleri bilfiil devam ediyormuşçasına hesap kitap dahi yapmıştır.
Yazar onun bu hallerini
("Fahim Bey halden ziyade istikbalde yaşayan bir adamdı.
...
Fahim Bey, cidden, kendine mahsus bir hayal aleminde yaşayanbir manyak, bir "mythomane"
olmuş değil miydi? o bir ömürdür tahakkuk etmeyen bu işten hala aynı emniyetle bahsetmeye nasıl
kuvvet buluyordu?") şeklinde izah etmiştir.
Fahim Bey her zaman için büyümeyen bir çocuk gibi çokça umutla yaşamaktadır.Entelektüel
yanı kuvvetli ve okumayı pek seven Fahim Bey'in kendisine zıt olan eşi ve onun kendine olan innacını
taze tutmak için diraladığını düşündüğümüz iş yerinde başka bir şeyi yoktur. Yazar kendisini iş
hanında ziyaret ettiğinde onu uykuda bulur, bana kalırsa Fahim Bey hayatı boyunca uykudadır.
Gördüğü pek çok rüyadan bir tanesi tüm çevresi ve kendisine umut olur. Zamanla rüya unutulur fakat
onun ısrarı bitmez. Ömrünün son zamanlarında ise ikinci felsefenin hüküm sürdüğü görülür.
"Görülüyor ki artık onda pesimizm hakimdir!" diyerek bize bu dönemin başlangıcı haber verilir. Artık
ümitleri solmuş ve dostlarının çoğunu yitirmiş yaşlı bir adamdır. Yazar onun ölümü üzerinde durmaz
ve genel ölüm kanaatlerinin ardından Fahimn Bey'e hitap ve suallerde bulunur.
Ne gazete elden düşmüş, ne cenaze defnedilmiş, hatta belki de kahamanımız ilanı okuduğu
koltuktan dahi kalkmamıştır ki Fahim Bey'in hayatı, zihinde varlığının ve ölümünün anlarının
muhakemesi edilmiş, bitmiştir. Eğer olsaydı olay örgüsü için anın içinde yarım asır derdim, fakat olay
bir çember şeklinde örülmüştür.Şimdi başlar, geçmişe döner ve kronolojik bir anı takibinin ardından
bugüne döner.Bu çizilen çemberde ömrün saatini, düşünce aleminden süzülen anılarla birleştirip pek
çok yerini çizdiğim bu kitap başlı başına bir zaman imgesi olarak görüyorum. Yazar sanki her bir
niteliği, karakteri ve mısrasıyla hayatın geçiciliği, ömrün biticiliğiyle bizleri yüzleştiriyor. Saffet
Hanım'ın misafirliğe giderken kurduğu saati gibi süremiz dolunca kalkıyoruz hayat masasından ve bir
dostun kalkışına duyulan elemle çeviriyoruz sayfaları. Serüvenine şahit olduğumuz Fahim Bey'e
rahmet diliyoruz kitabı kapatırken.

Merve Bilge SERTKAYALI

Yakup Kadri, Sodom ve Gomore, Milli Edebiyat

Merve BİLGE — Sat, 06 Sep 2025 18:48:12 +0300

Yazar, gazeteci ve siyaset adamı Yakup Kadri milli edebiyatın en önemli isimlerinden
biridir. Milli mücadeleyi canı gönülden desteklemiş, bunu İkdam Gazetesi'ndeki yazılarında
heyecanla dile getirmiştir.Yahya Kemal ile birlikte nevyunanilik akımını başlatmıştır.
TDK'nin kurucu üyelerinden olup dilin sade ve anlaşılır olması için eserlerini gözden geçirip
gerekli gördüğü kelimeleri değiştirmiştir.Her ne kadar ferdi olarak etkilendiği filozoflar
karamsar olsa da milliyetçilikte iyimser ve geleceğe güven doludur. Millete dönerek içsel
yalnızlığından kurtulmaya çalışmıştır. Öndere olan inancı ve onun çevresindekilere saygı,
milli değerleri yeniden keşif, Batı'dan özellikle Fransa'dan soğuma, Anadolu topraklarında
mana bulma onun itemlerindendir. Eserlerindeki kahramanları bir takım özellikleri ile bir
hayvana benzettiği bölümlerdeki başarılı tasvirleri dikkat çekicidir. Yazarın kültürel
birikimini romanlarında yaptığı diğer pek çok alandaki eserlere göndermelerden rahatlıkla
anlaşılabilmektedir. Bunun yanı sıra yaptığı atıflar karşılık bulması bakımından
okuyucusunun da kültürel olarak ne kadar donanımlı olduğu hakkında bir ip ucu niteliği taşır.
Mustafa Baydar'ın edebiyatın işlevi hakkındaki sorusunu " Türk edebiyatı kendine
göre bir yol izliyor, nehir gibi akıyor. Nehir kanalize edilir de bu gibi cereyanlar kanalize
edilemez. Öyle olsa devlet adamlığı gayet kolay olurdu.Devlet adamı yalnız seyircidir, o her
şeyi olduktan sonra anlar. Tarihin olayları yerin altından akıp gidiyor.Kim derdi ki,bir gün
gelip 1967-1968'de bütün dünyayı saran gençlik hareketleri olacak? Kim bize haber
verebilirdi? Profesörler mi anladı, hayır. Hiç kimse anlamadı.Bütün tarihi olaylar
insanların ve devlet adamlarının iradeleri dışında bir seyir takip edeler. Doğal olayları
önceden anlamak bir dereceye kadar kabildir. Mesela yarın yağmur yağacak mı,
yağmayacak mı? Ama yarın ihtilal olacak mı, olmayacak mı? Ben anlamam.
Edebiyatımızın şimdilik izlediği akım, sosyal meseleleri ön plana alması, bu konuları
işlemesidir. Edebiyatımız halka doğru gidiyor. Ama bu,nereye kadar devam eder, onu
kestirmek epeyce zordur. Dediğim gibi olaylar, bizim dışımızda cereyan ediyor. Yoksa başta
bulunan büyük adamlar, ne olacağını bilseler,birçok büyük yıkımın önünü alırlardı"
şeklinde cevaplamıştır. Eserlerinde hem ayakları yere sağlam basan bir gerçekçilik hem de
yarınlara kalacak milli, beşeri ve evrensel değerleri bir araya getirmeye çalışır. Onun
romanları tez ve dönemi yansıtmakla " nehir roman"dır. Sodom ve gomore de işte tam böyle
bir dönem romanıdır. Ateşkesin ardından işgal altında olan İstanbul'un resmini çizer. Ahlaki
değerlerin yok oluşu, ihanet ve işbirliği içinde olanların halleri ve yozlaşmanın sonuçlarını
yansıtmıştır. Romanın ana kahramanlarından Necdet, milli mücadeleyi İstanbul'dan takip
etmek zorunda kalmış olup buna bir hayli üzülen, Leyla adlı diğer kahramanımıza olan
aşkının tutsağı olmuştur. İstanbul'u kendisine benzetir, her ikisi de ait olmadıkları bir davanın
ve kendisine uygun olmayan aşklarda bin bir günaha şahit olmuş, bu aşkın uğruna kimlik
kaybı yaşamışlardır. Roman üç kişinin ağzından anlatılır. Mükemmel bir sembolik anlatım
vardır. Kurgu o kadar gerçek ve akıcıdır ki durup bakmadan fark edilmeyebilir. Fakat
kahramanların konuşma sırası dahi İstanbul'un halinin izahıdır. Romanın genelinde İstanbul,
karakterleri için kişisel bir gerilim ve sınanma yeridir. Her biri ait olduğu davayı arar. Roman
işgali temsil eden Capitain ile başlar. Leyla'nın ağzından devam eder ve Necdet ile son bulur.
Milliyetlerine bağlı ve karakter olarak zıt olan bu iki adamın aynı kadın ve aşk ile sınanıp
ardından benliklerine dönüşleri anlatılır. Leyla bu iki adamın arasında kalarak bir İstanbul
temsilidir. Nasıl ki İstanbul İngiliz işgalinde kendini değerlerini bir bir yitirmiş ise Leyla da
öyle kendini kaybetmiştir. Sonunda her ne kadar kendini özüne döndürmek istese de artık eski
Leyla değildir. Bu tahribat ilelebet İstanbul'da bir leke olarak kalacaktır. Roman boyunca
Necdet'in iç dünyası ile uyumlu tasvir edilen İstanbul, Necdet'in benliğidir. Her bir mekan ve
kişi bu temsil için kurgulanmış gibidir. Adını lanetlenen iki şehirden alır. İstanbul da tıpkı bu
iki şehir gibi ahlaki değerlerini yitirmektedir. İngilizlerin getirdiği eşcinselliğe değinen yazar,
günahı ateş temizler vurgusu yapar onların üzerine gökten düşen ateş ise milli mücadeledir.
Yine şahıslar üzerinde ülkenin sosyal ve siyasal durumuna değinmeyi ihmal etmez. Necdet
gerek arkadaşları gerekse gazeteler vasıtası ile milli mücadeleyi yakından takip etmektedir.
Necdet'in Anadolu ile yüzleşmesinin ardından İstanbul'un yalanlarla daldırıldığı o derin
uykudan acı acı bahsetmesi Yakup Kadri'nin bizlere bir mektubu gibi açık ve içtendir.
Romanın bizce en önemli bölümü olup kitabın bütünleyicisi, özetidir. Gün doğmaktadır, milli
mücadele dağların arkasındaki kızıllık ile gelen o büyük yangındır. Bu sözde medeniyetin o
yangında yok olduğunu görmek Necdet'in en büyük arzusudur. Başlı başına milli mücadele
romanıdır.
Eserleri ve destekleri sebebiyle "Milli Mücadele Romancısı" olarak anılmaya başlanmıştır.
Köylü-Aydın ilişkisini ilk kez bilinçli şekilde gündeme taşıyan isim olmuştur.Reşat Nuri
Güntekin Yaban romanı için "Her Türk'ün ezberlemesi gereken bir kitap" diyerek bahseder
.Tam anlamı ile aydın-köylü karşıtlığını anlatır. Türk aydını halk ile ayrışır ve o kadar
yalnızdır ki Ahmet Celal bu yalnızlığı " Her memleketin köylüsüyle okumuş yazmış zümresi
arasında, aynı derin uçurum var mıdır, bilmiyorum! Fakat okumuş bir İstanbul çocuğu ile bir
Anadolu köylüsü arasındaki fark , bir Londralı İngiliz ile bir Pençaplı Hintli arasındaki
farktan daha büyüktür.Bunu yazarken, elim titriyor." sözleriyle izah etmiştir. Yaban,
Türkiye'nin ilk toplumcu romanlarından biri olarak kabul edilir ve dönemsel toplumsal
sorunlara duyarlı bir yaklaşım sergiler.Yazar, eserinde modernleşme sürecindeki çatışmaları,
geleneksel değerlerin bölümlerini ve yeni düzenin yarattığı karmaşıklığı işler. Yakup Kadri,
karakterlerini derinlikli bir şekilde çizerken, içindeki içsel çatışmaları ve çevreleriyle olan
bitenleri inceler. Baş karakterin, geleneksel yaşam tarzı ile modern dünya arasında sıkışıp
kaldığı bir yerde bulunması, eserin temel çatışmasını oluşturur.Aynı zamanda eserin içinde
barındırdığı derin semboller ve metaforlar, okuyucuya çeşitli katmanlarda anlamlar sunar.Bazı
eleştirmenler, romanın belirli yerlerinde aşırı romantizm veya alegorik anlatımın
karmaşıklığının okuyucuyu zorlayabileceğini savunmuşlardır. Ayrıca, zaman içinde toplumsal
ve kültürel değişimlere paralel olarak eserin anlamının bazı okuyucular için yitmiş olabileceği
bir nokta da mevcuttur.

Merve Bilge SERTKAYALI

Önce Söz Vardı

Merve BİLGE — Sat, 06 Sep 2025 18:42:25 +0300

İncil'den bir ayet. Peki ya bizim için ne anlatıyor gelin ona bakalım. Anlaşılacağı üzere önce
kelam vardı demek varlıktan önce sesin ve anlamın olduğunu bunun üzerine hayatın teşekkül
ettiği anlamına geliyor. En azından bir takım dilciler ve ben bu kanıdayız. Ayetin farklı anlamları
hakkında farklı görüşler var elbette ki. Fakat konumuz bu değil. Bilindiği gibi dinimiz İslam'ın
kitabı ve kutsal kitapların sonuncusu olan Kuran-ı Kerim'in de il ayeti "Oku"dur. Yine rabbimiz
biliriz ki peygamberleri ile söze ihtiyaç olmadan konuşmuştur. Tüm bunlar konuşmanın
kökenini bulmada dini perspektifin geçerli anektodlarıdır. Dil bilimi de bir bilim dalı olmakla
dinsel gerekçelere ne kadar ihtiyaç duyar bilemem fakat bunları göz ardı edemeyen uzmanlar da
olmuştur. Buradan giriş yapmamın temel nedeni ise ayetin bende uyandırdığı o güçlü yazma
isteği. Bu konuyu uzun zamandır (derste işlediğimizden beri yani yaklaşık bir yıldır) ele almak
istiyordum. Dillerin, konuşmanın ortaya çıkışı hakkında çok benzersiz fikirler var. Kimi bilim
adamı bunun evrim esnasında oluştuğunu ve bir anda beynin dil ile ilgili bölümünün aktif hale
gelerek geliştiğini savunurken, kimisi de zaman içinde insanların korunma vb sebepleri ile
kalabalık yaşamaya başladığından beri iletişim ihtiyacına girdiğini ve sesler, kelimeler derken
bugün elde edilen farklı diller ve o yazılan uzun komplike cümlelere gelindiğini savunuyor. İşin
Hz. Adem'in cennette Allah tarafından eğitildiği ve konuşma yeteneği bahşedilerek tüm
kelimeler ve dillerin ona öğretildiği tezini savunanlar tarafı da var. Bence insanı insan yapan şey
düşüncedir. Elbette ki düzenli tekrar eden davranışlar karşısında hayvanlar ne yapması
gerektiğini ezberleyebilir ya da içgüdüsel olarak bir takım işeri halledebilirler ama hangi
hayvanın medeniyet kurma, hayatın ve ölümün farkına varma, gelecek nesillere bir şey bırakma
ya da icat yapma gibi bir kaygısı olabilir ki. Kafamı b noktada kurcalayan şey bir şekilde
kelimeleri bulduk ve onları kabul edip ezberleyerek hafızamızın en büyük kısmını buna
harcayarak çeşitli diller öğendik ilâ-ahir fakat kelimeler öncesi nasıl düşünüyorduk? Şunu
demek istiyorum diyelim ki atalarımız çok çok çok eskiden bir av planladılar. Bunu
arkadaşlarına anlatmak istediler. Mimik ve çizim kullanmaya başladılar. Buna günümüzde beden
dili ve görsel dil olarak adlandırarak dil olarak kabul ettik. Şu kesin ki dil olmadan iletişim yoktu.
Peki kendi kendine bunu tasarlarken ne yapıyordu? İmgeleme olduğunu söyleyebiliriz sanırım.
Önce o varlığı sonra onu nasıl tuzağa düşürdüğünü ve ardında öldürdüklerini kurguladı. Sorun
çözülmüş gibi dursa da burada bir deney konusu var. Su demeden, suyu anımsatan ya da ondan
olan herhangi bir şeyi içinizden geçirmeksizin suyu imgeleyebiliyor musunuz? Benim beynim
gördüğüm kadarıyla tamamen sözel işliyor. Yapacağım şeyleri görmekten ziyade genel olarak
hikaye okur gibi içimden geçiriyorum. Bu noktada söz olmadan önce düşüncenin varlığı
(komplikeve içgüdüsel olmayan bir düşünceden bahsediyorum) mümkün görünmüyor. Yani
"hareket, bobin, bakır, iletkenlik, artı-eksi kutuplar" gibi kelimeleri bilmeden elektrik üretimi
mümkün olur muydu? Eğer böyleyse en büyük icadımız dil değilse nedir? Soruyorum ve
sorguladım. Bunun gibi bir konuşmayı birkaç kişiye daha yaptım. Düşüncelerini neyle
şekillendirdiğini ve iç sesini ne kadar kullandığını sordum. Farklı cevaplar aldım.Hala sadece
imgeleme kullandığını söyleyenler de oldu. Bilemiyorum ama bu bana her şeye rağmen imkansız
geliyor. Peki siz iç sesinizi ne kadar kullanıyorsunuz? Bunun kitap okuma ya da zeka gelişmişliği
ile bir ilgisi var mı? Bilinçaltı düzenleme vb anlatılarda devamlı imgeleme kullanılmasının
tavsiye edilmesi ile ilkel günlerimizin ilgisi var mı? Gerçekten düşünceyi nasıl tanımlamalı ve
önce hangisi vardı? Sanırım bunlar şu anki bilgi birikimim ile cevaplayabileceğim sorula değil.
Bir gün bu yazıyı alıntılayarak güncellemede bulunmak için çalışacağım. Sizi de bu konu
hakkında düşünmeye davet ediyorum.

Merve Bilge SERTKAYALI

Reşat Nuri GÜNTEKİN ve Çalıkuşu

Merve BİLGE — Thu, 04 Sep 2025 22:05:16 +0300

Edebiyatımızın en önemli yazarlarından olup, dönemin şartlarını, yaşayış biçimini ve hatta
istenen idealleri bize, yormadan aynı zamanda bayağılaşmayan yumuşacık dili ile anlatmıştır.
Askeri doktor olan babası Nuri Bey'in vazifesi gereği Anadolu'nun acılarına tanık olan
yazarımızın çocukluğu, babasının büyük kitaplıkları arasında geçmiş, kendisi d öğretmenlik
vazifesine gönül vermiştir. Milli Eğitim Bakanlığı'nda müfettiş olarak görev yaptığı yıllarda
gezdiği Anadolu köylerini eserlerinde bize adeta resmetmiştir. Gezileri hakkında "Ben çok
gezerim.Bunlar diplomat gezileri gibi planlı, programlı şeyler değildir;daima kendi
sınırlarımız içerisindedir; yelken gemileri gibi esecek rüzgara göre rota değiştirir. Bazı
saatlerce tenha bir istasyonda tren, yahut güneşle beraber uyumuş bir kasabanın otelinde
uyku beklerim. Fazla bir yağmur, yahut kar fırtınasında bir iki gün bir köyde kapanıp
kalırsam arayıp soranım bulunmaz. Gün olur ki bomboş bir ovanın ortasında otomobil
bozulur; şoför, oradan geçen kamyonlardan pompa,tel, meşin ve lastik parçaları tedarik
edip makine veya tekerleği tamir edinceye kadar etrafta dolaşırım; yahut eski taş basması
Muhammdiyelerdeki Cennet bağı resimlerini andıran cılız bir ağacın altında otururum. Bu
saatlerde vakit öldürmek için icat ettiğim çarelerden biri de elime geçen kağıt parçasına
yollarda gördüğüm öteberiyi karmakarışık not etmektir." demiştir.Anadolu Notları kitabı da
diğerleri gibi bu notların eseridir. Romancılığı hakkında sorulan sorulara ise " Konu, pek ilkel
şekilde aklıma gelir.Hiçbir zaman,hemen derhal bu konunun planını yapıp da yazmaya
başladığım vaki değildir.Bulduğum konuyu,zihnimde bir kenara atarım. Onu francala
hamuru gibi kendi kendine kabarması için uzun müddet bırakırım. Çok defa aradan birçok
senenin geçtiği de olur. Bu müddet zarfında konuya bazı ilaveler yaparım. Bazı kısımlarını
atarım, çıkarırım." şeklinde cevaplıyor. Memleketçi yazarlarımızdan olan Güntekin, realist
çizgiden ayrılmadan, kahramanları idealize etmeden yansıtmayı başarmıştır. Merhameti ile
tanınan yazarımızın kahramanları bütünüyle iyi ya da kötü değildir. Yuvarlak bir karakter
çizimi vardır. Yazarın kendisine ün kazandıran, en çok okunan, hakkında Atatürk'ün "Çok
ağrım vardı. Senin Çalıkuşu'nu okurken ağrım sızım hafifledi." dediği Cumhuriyetten bir
yıl önce yayınlanan ve dönemin sosyokültürel yapısını bizlere gösteren başyapıtı "Çalıkuşu"
adlı eserinden detaylıca bahsetmek istiyorum. Yüze yakın eser vermesine rağmen Atilla
Özkırımlı' nın da dediği gibi "Çalıkuşu'nun yazarı" olarak tanınmıştır. Peki Çalıkuşu'nu bu
kadar önemli kılan nedir? Az çok bahsettiğimiz dönem romanı olmasının dışında aşk
hikayesinin içine gizlenmiş bir memleket meselesini anlatması sayesinde basımının ardından
yüzlerce kadın öğretmenin Anadolu'ya tayinini istemesine sebep olmuştur. Son derece yalın
ve akıcı dili her kesim tarafından okunurluğunu arttırmıştır. Hep bahsettiğimiz aydınların
Anadolu'ya yönelmesi tabirin canlı bir portresini çizmiştir. Fransız okulunda eğitim görmüş,
modern yaşamın alışığı,İstanbul Hanımefendisi olan Feride Anadolu'nun köylerinde
öğretmenlik vazifesi yapmak için şehrinden ayrılmıştır. Bu süreçte yaşadıkları, Anadolu'da
gördükleri, halkın ona ve eğitime karşı duruşu hem Feride'yi hem de okuyucuları hayrete
düşürür. Böylece henüz yüzleşmemiş olan kesim de Feride ile Anadolu'yu gezer. Bu romanın
en önemli özellilerinden biridir. Halkın eğitimi için seferberlik başlamasına neden olur.
Özellikle bir kadının gözünden ele alınmış,toplumun kadına bakış açısı, iş hayatında kadının
yaşayacağı zorluklar, yaklaşımlar gözler önüne serilirken, bir yandan da buruk yaşam öyküsü
ve merhametli yanıyla Feride, Anadolu'nun haliyle de uyum içerisinde anlatılmıştır. Aynı
Feride gibi ülkenin bucaklarında da bir yetimlik ve öksüzlük vardır. Devlet sırtını halka
dayamıştır. Yeniden şahlanmak için büyük bir fedakarlık lazımdır, tıpkı Feride'nin kendini
Anadolu evlatlarına adayışı gibi, arada güçlü bir sevgi vardır. Eser, diğer dönem
romanlarından ayrılıp hem etki kitlesinin büyüklüğünü hem de ölümsüzlüğünü içerisine
gizlendiği aşk hikayesine borçludur. Feride başına buyruk bir tavırla değil yaşadığı hayal
kırıklıklarıyla gitmiş, bu da onu okuyucu önünde sempatikleştirmiştir. Anne-babasının
dizinin dibinde büyümüş bir kız profilindense, Feride'nin yalnız ve hırçın bir çocukluk
geçirmesi de yine böylece okuyucuyu bu yolculuğa hazır hale getirmiştir. Tamamen idealize
edilmiş olsaydı bu suni karakter okuyucuya insani bir pay bırakmazdı ve Feride'yi
sevmelerine engel olurdu.
Kendi aldığı eğitim ve köyde verildiğine şahit olduğu eğitim Doğu-Batı
yüzleşmesinin ilk anıdır. Okul vardır lakin içinde ilim ve bilim yoktur.Cezalar, sınıflar dersler
eğitim esaslarından bîhaberdir. Romanda pek çok köy ve şehir gezmiş olan Feride sabit
kahraman olup çokça dekoratif kahramana da yer verilmiştir. Sıradan bir insanın
karşılaşacağı kadar karakter vardır. Bu hem romanın gerçekçiliğini arttırmış hem de sosyal
yönünü ağırlaştırmıştır. Yaratım esası ile Feride bir karakterdir. Fakat kendisinden sonra
yazılacak romanlara ilham olmasıyla bir "tip" özelliği taşır.Okuduğu Fransız mektebi onun
milli duygularına hasar vermemiş, çocukluğunun ve çevresindekilerin üzerindeki etkisini
korumuştur. Babasından ince fikirli oluşunu, Hüseyin'den maceracı ruhu almıştır. Romanın,
Feride, aşığı ve bir de aşık ve maşukun yardımcıları olan iki kahramanı temel alarak örülmüş
olan bu olay örgüsüyle halk hikayeline benzer bir yanı da bulunmaktadır. Bunun için Feride
edebiyatta bir arketipi de canlandırır. Aşıklar önce kavuşmuş, ardından ayrılmış ve tekrar
kavuşmuştur.
Yazımında idealleri ve hayat hikayesindeki bir takım benzerliklerle Halide Edip'in
Feride'ye rol model alındığını düşünsek de, esasen Feride Halide Edip'in coşku ve
milliyetçiliğinden uzaktır, genç kadın öğretmenlere ve aydınlara örnek bir karakter olmanın
ötesine geçememiştir. Feride bir gözlemcidir. Günlük tarzı yazımıyla geriye dönüşlü bir
anlatıma, bugün-dün-bugün ilerlemesi ile de ilmikli zaman örgüsüne örnektir.
Basım farklılıkları:
1-5. bölümler ilk baskıda yazarın ağzından anlatılmıştır. Beşinci baskıdan sonra birinci bölüm
günlük haline getirilmiş ve eser yedi günde yeninden tefrika edilmiştir. Altıncı baskıdan sonra
son halini almıştır. Önceki basımalarda yer alan sınıf-kafes benzetmesi kaldırılmıştır.

Merve Bilge SERTKAYALI