Edebiyatçılar için bu ay, bütün bir yıl boyunca biriktirilen duyguların derlenip toplandığı görkemli bir 'hasat mevsimi' gibidir. Eylül; insanın pencereden dışarı bakıp derin bir iç çektiği, geçmişte kalmış bir aşkı hatırladığı, yağmurun cama vurduğu, sararmış yaprakların ağır ağır yere düştüğü ve mutlaka bir şeylerin bittiği aydır. Gerçek hayatta ise eylül; okul servislerinin yeniden yollara çıktığı, işe gitmek için alarmın çaldığı, klimanın kapatılıp “Acaba kombiyi ne zaman açacağız?” sorusunun sorulmaya başlandığı, markette karpuzun yerini mandalinanın aldığı ve sabah evden çıkarken “Tişört giysem üşür müyüm, mont giysem terler miyim?” diye insanın kendi hayatıyla ilgili en zor kararlardan birini verdiği aydır.

Edebiyatta eylül bir duygudur. Gerçek hayatta ise hava durumudur.

Aradaki farkı anlamak için Mehmet Rauf’un Eylül romanını düşünmek yeterli. Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı kabul edilen Eylül, mevsim adını taşımasına rağmen aslında bir mevsimi değil, bir ruh hâlini anlatır. Mehmet Rauf, romanın başında baharın sonbaharda yeniden gelmesinin nasıl mümkün olmadığından söz eder; tıpkı bahar gibi gençliğin ve geçen güzel günlerin de geri getirilemeyeceğini söyler. Kitapta insanlar öyle sever, öyle susar, öyle bakar ki insan ister istemez kendi hayatına dönüp bakar.

Bizim eylül ayında ise insan en fazla dolaptaki yazlıkları kaldırıp kaldırmamayı sorgular.

Edebiyatın Eylül’ü ağırdır. Üzerinde ince bir hüzün vardır. Her şeyin bir sonu olduğunu bilir: Aşkların da, gençliğin de, yazın da, hatta insanın da.

Bizim Eylül’ümüzün ise bir eli hâlâ yazdadır.

Öğlen güneş açar. Akşam serinler. Sabah mont giyersin. Öğlen montu koluna alıp dolaşırsın. Akşam yağmur başlar. Eve dönerken sandaletinin içine su dolar. Ertesi sabah yeniden güneş açar ve sen bütün bunların üzerine bir de “Bugün de acaba yağmur yağar mı?” sorusuyla güne başlarsın.

Eylül deyince aklımıza yalnızca Mehmet Rauf gelmez elbette. Türk edebiyatında şairlerin sonbahar gelir gelmez nasıl bir edebî havaya girdiklerini de hayranlıkla izleriz. Attila İlhan, “Akşamsa eylülse ıslanmışsam...” derken eylülü bir yağmurun, bir akşamın ve bir iç sıkıntısının içine yerleştirir. Cemal Süreya ise “Dedim ya... Eylüldü” diyerek sanki başlı başına bir açıklama yapar. Eylül, şiirlerde tek başına bir cümle kurmaya yeten aylardandır.

Eylülün edebiyattaki en büyük meziyeti, insana kendisini düşündürmesidir. Gerçek hayattaki en büyük meziyeti ise insanı hafifçe üşütmesidir. İkisinde de bir durup düşünme hâli vardır.

Mesele aşka ve ilişkilere gelince, edebiyatla gerçek hayat arasındaki fark daha da belirginleşir. Edebiyatta Eylül aşkları kolay yaşanmaz. Herkes susar, herkes acı çeker, herkes bir şeyleri içine atar. Mehmet Rauf’un Eylül romanındaki Suat ve Necip’i düşünün. Boğaziçi’nde bir yalı, musiki sohbetleri, uzun bakışmalar, söylenemeyen sözler... Masum başlayan bir yakınlık, zamanla insanın içini kemiren bir aşka dönüşür. Sonbaharın serinliği, sararan yapraklar, yaklaşan kış; sanki hepsi bu aşkın kötü biteceğini önceden biliyordur.

Ahmet Altan’ın “Ben eylülde bütün aşklardan ve kadınlardan korkarım” sözü de boşuna değildir. Eylül, edebiyatta neredeyse başlı başına bir aşk işaretidir. Eylülde âşık olduysan, belli ki biraz acı çekeceksin. Çünkü edebiyatta aşk, biraz da acı çekmeden tamamlanmış sayılmaz.

Gerçek hayatta ise durum pek öyle değil. Bizim “Kasımda aşk başkadır” diye bir sözümüz var. Kim çıkardı, ne zaman çıktı, gerçekten doğru mu, bilmiyoruz. Ama kulağa güzel geliyor. Üstelik havalar soğuyunca insanın aşka bakışı gerçekten biraz değişiyor. Günler kısalıyor, akşamlar erkenden geliyor, dışarıda geçirilen uzun saatlerin yerini evdeki küçük sıcaklıklar alıyor. İnsan biraz daha evine, biraz daha sıcak bir yere, biraz daha yanındaki kişiye dönüyor.

Belki de “Kasımda aşk başkadır” sözünün sırrı burada. Hava soğudukça insan birbirine biraz daha sokuluyor. Büyük laflar azalıyor, küçük ilgiler çoğalıyor. Markete giderken sevdiğinin sevdiği çikolatayı almak, yağmur yağacak diye şemsiyeyi çantaya koymak, sabah çıkarken “Kalın giyin, üşütmeyesin” demek... Bunların hiçbiri romanlarda büyük aşk sahnesi olarak yazılmaz. Ama gerçek hayatta aşk çoğu zaman tam olarak böyle yaşanır.

Edebiyat aşkı büyütür, gerçek hayat onu küçültüp cebimize koyar. Büyük bir hikâye olmaktan çıkarır, günlük hayatın içine saklar.

Birinin sizi çok sevdiğini söylemesi güzeldir. Ama hava soğuduğunda “Üşürsün, bunu giy” demesi de az şey değildir. Sana sıcak bir çay koyması, eve vardığında haber vermeni istemesi, yağmurda şemsiyeyi senin tarafına doğru tutması... Aşk bazen insanın hayatına şiir gibi girmez. Bazen sadece üşütmez. 

Edebiyat bize “Sonbahar geldi, geçmişi düşün,” der. Hayat ise bunu söylemeden yapar: Bir akşam eve dönerken havanın kokusu değişir ve sen birden on beş yaşına dönersin. Bir yaprak kaldırıma düşer ve yıllar önce kaybettiğin birini hatırlarsın. Bir yağmur başlar ve hiç beklemediğin bir şarkı gelir aklına. Eylül, insanın içindeki eski odaların kapılarını aralar. Belki bu yüzden eylül biraz hüzünlüdür. 

Fakat yalnızca hüzünlü de değildir. Çünkü sonbaharın güzelliği, her şeyin bittiğini söylemesinde değil, biten şeylerin ardından başka şeylerin başlayacağını bilmesindedir.

Yaprak düşer. Ağaç ölmez.

Yaz biter. Hayat bitmez.

Bir dönem kapanır. Başka bir dönem açılır.

Birileri yeni bir şehre taşınır. Birileri yeni bir eve. Birileri yeni bir aşka. Birileri de sonunda kendisine.

Sonbahar, insanın kendisine benzeyen bir mevsimdir. Ne tamamen sıcak ne tamamen soğuk. Ne tamamen neşeli ne tamamen hüzünlü. Ne başlangıç ne son. İkisinin tam ortasında. Bu yüzden eylül biraz garip bir aydır. Hem gitmek isteriz hem kalmak. Hem yazı özleriz hem serin havaya seviniriz. Hem geçmişi düşünürüz hem önümüze bakarız. Bir yandan eski günleri özlerken bir yandan yeni defterler alır, yeni kararlar veririz. 

Belki edebiyatın Eylül’ü daha güzel yazılmıştır. Pencereleri Boğaziçi’ne bakar, yağmurları daha romantiktir, aşkları daha büyük, hüzünleri daha derindir. Ama gerçek hayatın Eylül’ünde de mandalina vardır.

Zaman geçiyor. Ve biz bir mevsim daha büyüyoruz.

Bu sorunun cevabı hukukun alanına girer. 

Peki bu sorunun biz toplumda bıraktığı iz? 

İşte o, hepimizin ortak meselesidir.

Mesela ben, bu ülkede büyüyen yirmili yaşlarında bir gencim. Yazıyorum. Kitap çıkarıyorum. Dergi hazırlıyorum. Ve ister istemez şunu düşünüyorum:

Bu ülkede sanat yapmak gerçekten cesaret isteyen bir şeye mi dönüşüyor?

Ben Deniz Göktaş'ı yıllardır takip edenlerdenim. Stand-up gösterilerinin önemli bir kısmını izledim. Sadece güldüğüm için değil; gülerken düşünmeye zorlandığım için. Çünkü iyi stand-up, sadece kahkaha üretmez. İyi stand-up, rahatsız eder. İnsanları güldürmek kolaydır. Ama düşündürerek güldürmek zordur.

Stand-up'ın malzemesi gündelik hayattır. Siyasettir, dindir, ailedir, ilişkidir, mahalledir, çocukluktur, korkulardır... Kısacası insanın dokunmaktan çekindiği ne varsa komedyen onu alır, sahnenin ortasına koyar. Abartır. İroni kurar. Provokasyon üretir. Toplumun konuşmaktan çekindiği alanlara girer. Sanatın en eski görevlerinden biri de budur zaten: İnsanı konfor alanından çıkarabilmek...

Çünkü sanat dediğimiz şey, bizi rahatsız etmiyorsa ne işe yarar? Hepimizin zaten kabul ettiği cümleleri tekrar edecekse neden sanat olsun ki? Örneğin iyi bir roman insanı uykusuz bırakabilendir. İyi bir film haftalarca unutulmayandır. İyi bir şiir, yıllarca peşinizi bırakmayandır. Ve iyi bir komedyen de iki dakikada, saatlerce süren tartışmalardan daha fazla şey söyleyebilendir.

Bugün beni üzen şey, yalnızca Deniz Göktaş'ın yaşadığı süreç değil. Beni üzen, bu görüntünün biz gençlere hissettirdikleri. Çünkü benim gibi yazmaya çalışan binlerce genç var. Senaryo yazanlar var. Tiyatro metni yazanlar var. Karikatür çizenler var. Sahneye çıkmanın hayalini kuranlar var. Ve eminim ki bugün onların çoğu da kendi kendine aynı soruyu soruyor: "Acaba bir gün ben de böyle suçlanır mıyım?"

İnsan işte bu soruyu sormaya başladığında yazarken eli titriyor. Sonra cümlelerini buduyor. Sonra kendini sansürlemeye başlıyor. En sonunda da hiç yazmamayı seçiyor.

Belki de asıl konuşmamız gereken şey tam olarak bu. Çünkü mesele yalnızca Deniz Göktaş değil. Mesele, sanatın ne kadar alan bulabildiği; mizahın ne kadar nefes alabildiği. Zira sanat bazen rahatsız eder, bazen kızdırır, bazen de insanı kendi düşünceleriyle yüzleştirir. Ama bütün bunları yapabilmesinin tek şartı vardır: Var olabilmesi. 

Çünkü insanlar fikirlerle mücadele etmeyi bıraktığında değil, fikirlerden korkmaya başladığında körelmeye başlar. Ve hiçbir toplum, kendisine ayna tutan sesleri susturarak daha güçlü hale gelmez!..

Haksızlık hissinin olduğu yerde susmak, o haksızlığa ortak olmaktır. Deniz Göktaş’ın bugün durduğu yer, hepimizi sanata, ifadeye ve adalete dair yeniden düşünmeye itiyor. 

Bir sahne, bir mikrofon ve arkasında duran bir insan… Bırakalım mizah sahnede kalsın, zihinlerimizdeki soru işaretleri de özgürce çoğalsın. Çünkü sanatın nefes alamadığı bir yerde, toplumun da göğsü daralır.

Türk Dil Kurumu'na göre; ‘başka bir milletten olan, aileden veya çevreden olmayan, tanınmayan kişi’ anlamına gelir. Kelimenin kökünde mesafe vardır. Bir bilmeyiş, bir tanımayış hâli. 

İngilizcedeki stranger kelimesi de benzer bir anlam taşır; yoldan geçen, hakkında hiçbir şey bilmediğimiz insanı tarif eder. Fransızcadaki étranger yalnızca yabancıyı değil, ait olmayanı da anlatır. Almancadaki fremd ise yalnızca başkasını değil, insanın kendine yabancılaşma halini hatırlatır bize. 

Oysa bazı yabancılar vardır ki onları tanımadığımız için değil, fazla tanıdığımız için artık yabancı olmuşlardır. 

Hayat olağan seyrinde sürerken bazen olağandışı bir şey olur. Çok yakın bildiğiniz, çok "sizin" olan biri artık bu "sizin olma" hâlinden çıkmak ister. Ya da bunu siz istersiniz. Bazen büyük bir kavga yaşanır, bazen bir ihanet olur, bazen de hiçbir şey olmaz. İnsanların birbirinden uzaklaşması için her zaman dramatik sebepler gerekmez. Hatta bazen fark edilmeyecek kadar küçük şeyler de sebep olabilir: Sohbetler biraz kısalır. Mesajlar biraz gecikir. Kahkahalar biraz eksilir. Aynı cümleye eskisi kadar gülünmez. Birinin anlattığı hikâye diğerinin dikkatini eskisi gibi çekmez. Sonra bir gün fark edilir ki konuşacak konu bitmemiştir; asıl biten konuşma isteğidir...

Aynı evde yaşayıp birbirine yabancılaşan insanlar vardır. Belki de yabancılaşmanın en acı biçimi budur. Çünkü ayrılık mesafeyle değil, yakınlıkla yaşanır. Aynı mutfakta çay demlenir, aynı koridorda yürünür, aynı kapılar açılıp kapanır ama artık yakınlık yoktur. Ve önce mutfakta karşılaşmamak için su içmek ertelenmeye başlar. Ardından aynı evin içinde birbirine çarpmamaya çalışan iki insanın sessizce oynadığı görünmez bir köşe kapmacaya döner bu hal. Üstelik aynı çatı, aynı masa, aynı duvarlar hâlâ ortakken.

Ve çoğu zaman iki taraf da neden bu noktaya geldiklerini tam olarak bilmezler. Çünkü bir ilişkinin ölüm belgesi çoğu zaman düzenlenmez. Kimse tarih atmaz. Kimse "bugün birbirimize yabancı olduk" demez. Ama bir gün fark edilir ki artık aynı şeye gülünmemektedir. Gözlerinin içine bakmak zor gelir. Aramayı unutursun. Sonra aramadığını da fark etmezsin. Eski yakınlıkların tüketilmesidir bu. Farkında olmadan harcanmasıdır. Bir dostluğun, bir aşkın ya da bir aile bağının yavaş yavaş kendi gölgesine dönüşmesidir...

Zamanla insan, artık görüşmediği o kişiyi merak eder. Acaba şimdi nerededir? Ne yapıyordur? Mutlu mudur? Evlenmiş midir? Çocuğu olmuş mudur? Başka bir ülkeye mi taşınmıştır? Hakkında uzaktan haberler gelir. Bir tanıdığın ağzından, bir sosyal medya paylaşımından, ortak bir arkadaşın cümlesinden bir havadis öğrenilir. Ama o haberlerin doğruluğu hiçbir zaman öğrenilmez. Çünkü doğrulatacak kadar yakın değilsinizdir artık.

Yıllar geçer. Okullar biter. Şehirler değişir. Evlilikler yapılır. Boşanmalar yaşanır. Saçlara aklar düşer. Hayat, bütün ciddiyetiyle akıp gider. Ve bir zamanlar hayatınızın merkezinde duran o insan, bütün bunların hiçbirine tanıklık etmemiştir: Ne mutluluğunuza. Ne mutsuzluğunuza. Ne korkularınıza. Ne de umutlarınıza. İnsanın içinde doldurulamayan bazı boşluklar tam da böyle oluşur.

Bazen akla daha ürkütücü bir soru da gelir: Acaba ölsem haberi olur mu? Ya da o ölse öğrenebilir miyim?

Ve öğrensek bile artık çok geçtir. Çünkü sırtımızda söylenememiş cümlelerin, yarım kalmış özürlerin ve geç kalınmış teşekkürlerin ağırlığını taşırken bir de ‘geç kalmışlık’ eklenir üzerlerine…

Bir gün aynı ortamda karşılaşırsınız. Belki kalabalık bir düğünde. Belki bir cenazede. Belki bir sokak köşesinde veya bir kafede. Kalabalığın içinde göz göze gelirsiniz. Ve hafızanız inanılmaz bir hızla çalışmaya başlar: Karşınızda duran kişinin kahveyi şekersiz içtiğini bilirsiniz. Çocukken neden karanlıktan korktuğunu bilirsiniz. En büyük hayalini, en büyük utancını, ağlarken nasıl sustuğunu bilirsiniz. Hangi şarkıda gözlerinin dolduğunu, hangi kelimeden incindiğini, hangi mevsimi sevdiğini bilirsiniz. 

Ama gidip bir "Nasılsın?" bile diyemezsiniz.

İnsan bazen hakkında hiçbir şey bilmediği biriyle saatlerce sohbet edebilir de her şeyini bildiği biriyle tek bir cümle bile kuramaz. Peki neden? 

Çünkü yabancılar geçmişinizi bilmez. Oysa birbirini çok iyi tanıyan iki insanın arasında yalnızca anılar yoktur; ortak bir ömür vardır. O iki insanın arasında görünmez bir bağ, ortak bir hafıza ve bir geçmiş vardır. Yine de artık karşılıklı tek kelime konuşulmaz: Çünkü bilgi ile yakınlık aynı şey değildir. Hatta bazı bilgiler, yakınlık ortadan kalktığında insana yük olur. Bir zamanlar anahtar olan şeyler, artık açılmayan kapıların önünde kalmış paslı bir demir parçalarına dönüşür.

Biz, birbirimize yabancı olmuyoruz. Yabancılığı öğreniyoruz. Çünkü hafıza unutmayı beceremiyor: Bir şarkı duyuluyor, onun sesi geliyor kulağımıza. Bir sokaktan geçiliyor, yıllar önceki bir yürüyüş hatırlanıyor. Bir cümle duyuluyor, onun gülüşü zihnin bir yerinden çıkıp geliyor. İnsan, hafızasını kapatamıyor. Çünkü bazı insanlar hayatımızdan çıkarlar ama hikâyemizden çıkamazlar: Belki yıllarca konuşmayız. Belki bir daha hiç görüşmeyiz. Belki isimleri yalnızca eski fotoğrafların arkasında kalır. Ama bir zamanlar hayatımızın en önemli parçalarından biri oldukları gerçeği hiçbir zaman değişmez.

Bu yüzden de çok yakın iki insan yabancı olmaz. Yabancıyı oynar.

Ve bizi en çok üzen de bir zamanlar bizi en iyi tanıyan kişinin, bugün bize en uzak insanlardan biri olması değildir. Hâlâ bizi en iyi tanıyan insanlardan biri olmaya devam etmesidir.

Özgürüz ama garip bir şekilde de sürekli bir şeylere bağlıyız. Bağlı olduğumuz şeyler ise çok tehlikeli çünkü çoğunun farkında bile değiliz. Daha önce zincirlerimiz hiç bu kadar görünmez olmamıştı. Eskiden bağımlılık denince akla birkaç yasaklı madde, birkaç kötü alışkanlık gelirdi. Şimdi ise insanlar sadece maddelere değil; bildirimlere, algoritmalara, ilgiye, onaya, tüketmeye, gösterişe, hatta kendi mutsuzluklarına bile bağımlı hale geldiler.

Otobüste beklerken telefon, asansörde telefon, tuvalette telefon, yatmadan önce telefon, uyanınca yine telefon… Bu sayede kendimizle hiç baş başa kalamıyoruz. Sanırım sebebi de kendimizle yalnız kaldığımız o birkaç dakikada zihnimizin bize göstereceği şeylerden korkuyor oluşumuz. Ertelenmiş kaygılarımız, yarım kalmış hayallerimiz, çözemediğimiz problemlerimiz ve yüzleşmek istemediğimiz duygularımız böylece ekran ışığının altında saklanabiliyor… 

Tarihte hiçbir nesil günde yüzlerce insanın hayatını izleme fırsatına sahip olmamıştı. Bu yüzden eskiden insanlar komşularıyla kıyaslanırken şimdi milyonlarla kıyaslanıyor. Bir sabah kahveni içerken aynı anda bir girişimcinin milyon dolarlık başarısını, bir fitness fenomeninin kusursuz vücudunu, bir çiftin romantik tatilini ve bir influencerın Bali'deki gün batımını görüyorsun. Sonra dönüp kendi hayatına bakıyorsun: Çamaşırlar yıkanacak. Kira ödenecek. Dolapta sadece yarım limon var. Ve bir anda kendini başarısız hissediyorsun.

Bir başka bağımlılığımız ise meşgul görünmek. Kimse aslında o kadar da yoğun değil, ama herkes çok yoğun görünmek istiyor. Çoğu asgari maaşla çalışıyor ama bir şirketin CEO’su gibi karşılanmak istiyor. Mesajlara geç dönmek prestij göstergesi oldu. Takvimler dolu. Ajandalar dolu. Zihinler dolu. Ama içleri ne kadar dolu, orası tartışılır.

Çağımızda insanlar yorgunluktan değil, sürekli meşgul olduklarını ispat etmeye çalışmaktan tükeniyor. Bir de elbette tüketim bağımlılığımız var. İhtiyacımız olan şeyleri almıyoruz artık. Kendimizin daha iyi bir versiyonunu satın almaya çalışıyoruz. Yeni telefon. Yeni ayakkabı. Yeni kahve makinesi. Yeni hedef. Hatta elimizde olsa yeni bir hayat satın alacağız.

Çağımız, insanlara sürekli bir sonraki şeyi vaat ediyor. Bir sonraki ilişkiyi, bir sonraki maaşı, bir sonraki tatili ve bir sonraki mutluluğu. Hep bir sonraki durakta yaşayacağımızı söyledikleri o hayatın peşindeyiz. Bu yüzden de bugünü ıskalayıp duruyoruz.  

Peki çözüm ne? Çözüm her şeyi bırakıp dağa yerleşmek değil elbette. Çözüm, bağımlılıklarımızın merkezine bakabilmek. Bir davranışı yapmadan önce kendimize şu soruyu sorabilmek: "Ben şu an gerçekten buna ihtiyaç duyuyor muyum?" Telefonu açmadan önce, alışveriş yapmadan önce, bir saat daha sosyal medyada kaybolmadan önce bunu kendimize sormalıyız. Çünkü insan ihtiyacını doğru tanımlayamadığında, onu yanlış yerlerde aramaya başlıyor. Susuzluğu deniz suyuyla gidermeye çalışmak gibi. İçtikçe daha çok susuyor.

Ve özgürlük dediğimiz şey, çoğu zaman büyük kararların, radikal kopuşların ya da hayatı baştan yazmaların içinde değil; telefonun ekranını gereksiz yere açmamakta başlıyor. Can sıkıntısından kaçmak yerine onunla birkaç dakika aynı odada oturabildiğimizde, yalnızlığı hemen tamir edilmesi gereken bir arıza gibi görmediğimizde, eksik hissettiğimiz her anı tüketimle, bildirimle ya da yeni bir şey satın alarak doldurmadığımızda bir zinciri daha kırıp atıyoruz. Ve zamanla öğreniyoruz: Gerçek özgürlük hiçbir şeye ihtiyaç duymamak değil; ihtiyaç duyduğu şey ile bağımlı olduğu şeyi birbirinden ayırabilmekmiş… 

Bu soru, insanlık tarihi boyunca hiç eskimeyen bir tartışmanın ortasında, hâlâ aynı yerinde duruyor. Bir yanda insanlar yüzyıllardır “aşk gerçek mi?” diye şiir yazıyor, öte yanda bilim “Dopamin, serotonin, oksitosin…” diyerek biyokimyasal bir zincir reaksiyondan ibarettir diye tanımlıyor. Bilim, aşkı anlatmaya çalışırken de çoğu zaman onu parçalara ayırıyor. Psikoloji “bağlanma” diyor, nörobilim “ödül sistemi aktivasyonu” diyor. İnsanoğlu ise hâlâ “karnımda kelebekler uçuşuyor” demekte ısrarcı…

Hakkında bu kadar farklı tanımlar ve açıklamalar yapılan ‘aşk’ duygusu, onu hisseden insanlar tarafından da farklı şekillerde anlatılıyor. Kimine göre bir bakışta içini ısıtan yoğun bir yakınlık iken kimine göre de gece 03.00’te telefona bakıp “yazdı mı?” diye kendini tüketme hâli… Kimi bunu şiirle anlatıyor, kimi mesajı “görüldü”de kalınca yaşadığı içsel çöküşle açıklıyor. Tüm bu farklı tanımların ortak noktası şu ki: Aşk, kavuşunca “şimdi ne olacak?” dedirten, insanı hem en çok konuşturan hem de en az anlayan; açıklamaya çalıştıkça daha da karmaşıklaşan inatçı bir duygudur. (Ben de ancak bu kadar tanımlayabildim.)

Peki “ilk aşk”?

İşte orası daha da karmaşık. Çünkü ilk aşk, sadece birine duyulan ilk yoğun his değil; insanın kendi duygusal varlığını ilk kez fark ettiği andır. Her şey yeni, herkes hızlı, siz ise ne yaptığınızı tam bilmiyorsunuz ama çok da emin görünmeye çalışıyorsunuz. Daha önce hiç kullanılmamış bir duygunun, acemice ama büyük bir ciddiyetle sahneye çıkmasıdır ‘ilk aşk.’ Bu yüzden herkes ilk aşkını hatırlar. Çünkü o aşk, karşı taraftan çok, insanın asıl kendisiyle ilk karşılaşmasıdır.

İster 15 yaşında olun ister 50, ilk kez aşık olmanın bıraktığı iz değişmez. Zaman geçer, yüzler silinir, şehirler değişir; ama o ilk hissin bıraktığı “yoğunluk algısı” bir türlü eskimez. Freud’un da dediği gibi: “ilk göz ağrısı unutulmaz.” İnsan zihni, ilk yoğun duygusal deneyimi bir referans noktası olarak saklar ve sonraki her ilişkiyi farkında olmadan onun gölgesinde değerlendirir.

İlk aşk çoğu zaman “ilk kişi” değildir aslında. İlk yoğunluktur. İlk abartıdır. İlk “ben bunu hayatımın merkezi yapabilirim” denemesidir. Her hissin çarpı on hissedildiği o dönemde hayat usulca araya girer. Hiçbir şey söylemeden nazikçe gerçekleri göstermeye başlar. Karnımızdaki kelebeklerin sancıya, pembe düşlerin kabusa dönüştüğü o günlerde ‘ilk aşk’ heyecanı da yerini ‘ilk hayal kırıklığına’ bırakır…  

İlk aşk konusunda Psikoloji diyor ki; bağlanma dediğimiz şey çocuklukta başlıyormuş. Yani ilk “güvende hissedilen kişi” çoğu zaman anne-babaymış. O yüzden bazı teorilere göre, aslında biz hayatımız boyunca romantik aşkı değil, o ilk güven hissini arıyormuşuz. Bilimin bu provokatif yaklaşımı kısaca bize ‘ilk aşk falan yok’ diyor hatta ekliyor: “ilk aşk sandığınız şey, aslında çok daha erken bir dönemde, anneniz ve babanızla kurduğunuz o duygusal bağın yetişkin versiyonudur.” Yani insan, güveni ilk kez kimde öğrendiyse, aşkı da orada arıyormuş…

Belki de biz gerçekten “aşk” yaşamıyoruz. Sadece farklı insanlarda aynı hissi tekrar tekrar test ediyoruz. Ama buna rağmen her seferinde “bu kez farklı” diyoruz… 

Yine de tüm bu bilimsel açıklamalar, ilk aşkın bıraktığı o tuhaf ağırlığı tam olarak açıklayamıyor. Çünkü mesele veri değil, ‘iz’ ; mantık değil, ‘yankıdır’.

Aşkın var olup olmadığını bilmiyoruz. İlk aşkın ne olduğunu da tam olarak çözemiyoruz. Ama birini ilk kez “çok fazla” hissettiğimiz o anı ve neden o kişiyi ömrümüz boyunca unutmadığımızı çok iyi biliyoruz. Biz de her zamanki gibi anlam veremediğimiz şeye “aşk” diyoruz, sonra da onunla yaşamaya çalışıyoruz.

Aşk belki yok. İlk aşk belki hiç olmadı. Ama birine bakıp “ben şimdi yandım galiba” dediğimiz o an… işte o çok gerçek.

Termometre eşittir, hayat değil. 

Kışın herkes mont giydiği için bu farklar biraz örtülür. Fakat yazın hepsi bir bir ortaya çıkmaya başlar. Birileri ofiste klima ayarını on beş dereceye çekebilmek için kumandayla uğraşırken birileri de teknesinin güvertesinde güneş kremi sürmektedir. Bir kesim sosyal medyada deniz fotoğraflarına bakarken, diğerleri denizin içinden yeni fotoğraflar paylaşmaktadır. Ve bu iki kesimin aynı ülkede yaşadığına dair elimizdeki en güçlü kanıt da birbirlerini sosyal medyada görebiliyor olmalarıdır…

Fakat yazın ilginç bir huyu vardır: Bütün bu eşitsizliklere rağmen insanı umutlandırmayı başarır. Normalde ocak ayında kimse durduk yere hayatını değiştirebileceğine inanmaz. Ocak ayı insana daha çok elektrik faturalarını ve eksik kalan hayallerini hatırlatır. Ama haziran öyle değildir. Haziran gelir gelmez insanın içine anlamsız bir iyimserlik dolar. Bir yerlerde Yalın şarkısı çalmaya başlar. Sanki bu yaz bir şey olacakmış gibi hissedilir. Yeni bir aşk olabilir. Yeni bir iş olabilir. Yıllardır ertelenen bir karar olabilir. İnsan bazen ne kadar mütevazı şeylerle mutlu olabildiğini yaz gelince hatırlar.

Kışın "Hayatım böyle mi geçecek?" diye düşünen kişi, yazın aynı maaşla aynı hayatı yaşamasına rağmen kendini bir anda yeni başlangıçlara daha yakın hisseder. Sanırım insan sıcak havada geleceğe daha kolay inanıyor.

Yazın en güzel yanı, insanlara hâlâ iyi şeylerin mümkün olduğunu hatırlatmasıdır. Akşam saat sekizde hava hâlâ aydınlıktır. İnsan eve dönmek istemez. Parkta oturanlar çoğalır. Sahiller dolar. Bir çay bahçesinde oturup hiçbir şey yapmadan geçirilen iki saat bile terapi etkisi yaratır. Psikologların yıllarca anlattığı bazı şeyleri bazen bir gün batımı beş dakikada anlatır.

Çocukların bisiklete binmesi, komşuların balkonlarda biraz daha uzun oturması, sahilde çekirdek çitleyen kalabalıklar, karpuzun ilk dilimi, akşam esen hafif rüzgâr, yıllardır görüşmediğiniz biriyle tesadüfen karşılaşmanız… Bunların hiçbiri dünyayı değiştirmez. Ekonomik kriz bitmez. Trafik azalmaz. Haber bültenleri bir anda güzelleşmez. Hayatın bütün problemleri yerli yerinde durmaya devam eder. Ama insan bazen sorunların ortadan kalkmasına değil, onlara rağmen nefes alabileceğini hatırlamaya ihtiyaç duyar.

Belki de yaz mevsiminin bize verdiği en büyük şey budur: Bir süreliğine daha hafif hissetmek. Modern dünyanın bütün kişisel gelişim uzmanları insanlara mutluluğun sırrını anlatmaya çalışırken, bir yaz akşamı sahilde çekirdek yiyen insanlar sessizce konuyu çözmüş olabilir… 

Ve insan fark eder ki bütün yaz boyunca aslında denizi, güneşi ya da tatili değil… Hayatın hâlâ güzel sürprizler yapabileceği ihtimalini sevmiştir.

Sanırım yaz mevsiminin asıl sıcaklığı da buradan geliyor. Hava değil. Güzel şeylerin olma ihtimali ısıtıyor bizi. 

Aslında bunun çok basit bir cevabı var: Çünkü etrafıma baktığımda gördüğüm şeyler çoğu zaman beni buna mecbur bırakıyor. Televizyonu açıyorum; bir felaket haberi. İnternete giriyorum; bir adaletsizlik hikâyesi. Sokağa çıkıyorum; hayatın yükünü omuzlarında taşımaktan yorulmuş insanlar görüyorum. Bazen bir çocuk eksiliyor bu ülkeden, bazen bir kadın, bazen bir hayvan. Bazen de kimsenin dikkatini çekmeyen sessiz kayıplar yaşanıyor.  Geçim derdinden dolayı hayallerinden vazgeçenler, gençliğini erteleyenler ve türlü acılara rağmen sabah kalkıp devam etmeye çalışanlar… 

Bütün bunlar yaşanırken, her şey yolundaymış gibi davranmayı beceremiyorum.

Belki de yazmak benim için biraz da tanıklık etmek demek. Gördüğüm gerçeğe sırtımı dönmek yerine onu kelimelere döküyorum. Ama elbette hayat yalnızca karanlıktan ibaret değil. Bazen bir tebessümde, bazen bir dayanışmada, bazen de hiç ummadığımız bir anda ışık kendini gösteriyor. Ve sanırım eleştirilerimin kaynağı da tam olarak bu ışık. Çünkü insan umudunu kestiği yer için mücadele etmez. Bir yeri eleştiriyorsa, oranın daha güzel olabileceğine hâlâ inanıyordur.

Ama belki de haklısınız sevgili okur. Belki zaman zaman başımızı kaldırıp hâlâ iyi olan şeyleri de konuşmalıyız. Bu yüzden bugün, senin hatırın için ve biraz da kendime hatırlatmak için, daha az hüzünlü bir yazı yazmayı deneyeceğim.

Bakalım başarabilecek miyim?

Aslında düşününce, bütün olumsuzluklara rağmen hâlâ iyiliğin tamamen kaybolmadığı bir yerde yaşıyoruz.

Her gün manşetlere düşmüyor belki ama bu ülkede hâlâ öğrencisinin cebinde harçlık olmadığını fark edip sessizce destek olan öğretmenler var. Hâlâ sabahın altısında kalkıp ekmeğini kazanmaya çalışan, buna rağmen yolunu kaybetmiş bir yabancıya yardım etmek için işine geç kalmayı göze alan insanlar var. Hâlâ tanımadığı bir çocuğun eğitim masraflarını üstlenenler, hiç görmediği bir hasta için kan vermek üzere hastaneye koşanlar ve bir sokak hayvanını doyurmak için yolunu değiştirenler var.

Belki de sorun, kötülüklerin altını çize çize konuşurken iyilikleri sessizce izlediğimizdendir. Çünkü kötülük manşet oluyor, ekranları kaplıyor, günlerce konuşuluyor. Ama bir komşunun diğer komşuya taşıdığı çorba haber değeri taşımıyor. Bir babanın, yorgunluğuna rağmen çocuğuyla oynadığı yarım saat de haberlere çıkmıyor. Bir annenin bütün günün yüküne rağmen evdeki herkese yetmeye çalışması da gündem olmuyor. 

Geçtiğimiz günlerde bunu yeniden düşündüm. Türkiye'nin hangi şehrine giderseniz gidin, mutlaka size çay ikram etmek isteyen biri çıkar. Yol sorsanız tarif etmekle kalmaz, sizi gideceğiniz yere kadar götürmeye çalışan insanlar bulursunuz. Bir cenazede hiç tanımadığınız insanların aynı acıyı paylaşmak için omuz omuza durduğunu görürsünüz. Bir felaket yaşandığında kilometrelerce öteden yardım kolileri hazırlanır. İnsanlar birbirlerinin isimlerini bilmeden birbirlerinin yaralarını sarmaya çalışır.

Belki de bizi hâlâ ayakta tutan şey de tam olarak budur. Bu topraklar kusursuz değil. Zaten hiçbir ülke, hiçbir toplum kusursuz değil. Ama bütün eksiklerine rağmen birbirinin elinden tutmayı unutmamış milyonlarca insanın yaşadığı bir yerde umut tamamen kaybolamaz!

Bazen sosyal medyanın gürültüsünden bunu fark etmek zorlaşıyor. Sürekli öfkeye, tartışmaya ve kırgınlıklara maruz kaldığımız için sanki herkes birbirinden nefret ediyormuş gibi hissediyoruz. Oysa gerçek hayatın içinde hâlâ birbirine yer veren insanlar var. Belki yarın yine canımızı sıkan haberler okuyacağız. Belki yine eleştirecek çok şey bulacağız. Ama bugün, bir anlığına da olsa, güzel olanı da kayda geçirelim.

Çünkü bu ülkeyi yalnızca manşetlere çıkan acılar, bitmek bilmeyen tartışmalar ve hafızamızda iz bırakan kötülükler anlatmıyor. Bu ülkeyi; bütün yorgunluğuna rağmen gülümseyebilen insanlar, tanımadığı birinin derdine koşanlar, elindekini paylaşmaktan vazgeçmeyenler ve her şeye rağmen iyi kalabilenler de anlatıyor. 

Çünkü bir ülkenin geleceğini onu en çok yaralayanlar değil, yaralarına rağmen insan kalmayı başarabilenler belirler…

Yaşadığı topraklarda mağdur edilen herkes biraz benim mesela. Üniversitesinin kapısına kilit vurulan öğrenci de benim, sabah evladını toprağa veren anne de… Akşam eve eli boş döndüğü için çocuklarının yüzüne bakamayan baba da benim, bağımlılıkla savaşırken hayatın kıyısına savrulan genç de…
Ay sonunu getiremediği için kasada ürün eksilten adamın mahcubiyeti, iş bulamadığı için odasından çıkmayan gencin sessizliği, ‘iyiyim’ derken gözlerini kaçıran insanların yorgunluğu benim de yorgunluğumdur…

Bir toplum bazen tam da böyle olmalıdır: Birbirinin yarasını kendi teninde hisseden insanların toplamı… Çünkü aynı gökyüzünün altında yaşayan insanlar, birbirlerinin acısına yabancı kalmaya başladığında toplum olmaktan çıkıp yalnızca donuk bir kalabalığa dönüşür.

Ve biz uzun zamandır birbirimizin acısına yabancılaşmayı marifet sanıyoruz.

Bir çocuğun geleceği karardığında başımızı çeviriyoruz. Bir kadın öldürüldüğünde birkaç gün konuşup susuyoruz. Gençler umutsuzluktan tükenirken “abartıyorlar” diyoruz. İnsanlar geçinemediğini anlattığında sabır öğütlüyoruz. Sonra dönüp aynaya bakmadan “Bu ülkeye ne oldu?” diye soruyoruz.

Bu ülkeye bir şey olmadı aslında.

Biz birbirimize bakmayı bıraktık.

Bir toplum, yalnızca aynı sınırlar içinde yaşadığı için toplum olmaz. Aynı marşı söylemek yetmez mesela. Aynı bayrağın altında yaşamak da yetmez bazen. Toplum olmak; birbirinin derdini yük bilmektir. Hiç tanımadığı bir insanın ağlamasına içinin sızlamasıdır. 

Çünkü bugün sustuğun her adaletsizlik, yarın senin kapını çalabilir. İşsizlik yalnızca işsizlerin meselesi değildir. Eğitimde yaşanan adaletsizlik yalnızca öğrencilerin problemi değildir. Şiddet yalnızca mağdurun yükü değildir. Çünkü toplum dediğimiz şey, acının nöbetleşe dolaştığı büyük bir insan hikâyesidir.

Hayatın en acı gerçeği budur: Kimse yalnızca başkasının hikâyesini yaşamıyor bu ülkede. Bugün manşette gördüğün kişiyle arandaki tek fark, kaderin sana henüz sıra vermemiş olması olabilir.

Belki bu yüzden artık biraz daha az kibirli, biraz daha fazla vicdanlı olmak zorundayız. Çünkü insanlar artık geçim sıkıntısından çok, anlaşılmamaktan yoruluyor. Herkesin içinde büyük bir kırgınlık dolaşıyor. Gençler yorgun. Anneler endişeli. Babalar suskun. Çocuklar bile olması gerekenden erken büyüyor bu ülkede.

Ve en kötüsü ne biliyor musunuz? İnsanlar artık birbirine güvenerek değil, birbirinden korunarak yaşamaya çalışıyor. Oysa bir ülkeyi ayakta tutan şey ekonomi kadar vicdandır da. Merhamettir de. Birbirine omuz vermeyi unutmayan insanlardır. Güzel kalpli insanlardır: Bizim bugün en çok onlara ihtiyacımız var.

Sosyal medyada alay etmeyi meziyet sanmayanlara… Bir felaketin altına kahkaha emojisi bırakmayanlara… Kendisi tokken başkasının açlığını düşünebilenlere… Çocukların korkmadan büyümesini isteyenlere… Haksızlık karşısında susmayı “akıllılık” saymayanlara…

Çünkü bu ülkeyi kurtaracak olanlar en güçlüler değil; hâlâ insan kalabilenler olacak.

Elbette yalnızca duygularla ayakta kalamayız. Bu ülkenin eğitime, adalete, üretime, refaha ve güvene de ihtiyacı var. Çocukların korkmadan büyüyebildiği, gençlerin hayal kurabildiği, insanların sevdiği mesleği yapabildiği bir düzen kurabilmek zorundayız. Eve ekmek götürmenin kahramanlık sayılmadığı; yaşamanın yalnızca hayatta kalmaya indirgenmediği günleri yeniden inşa etmek zorundayız. Bir insan tek başına dünyayı değiştiremez belki. Ama bir insan başka bir insanın karanlığını azaltabilir. Sonra bir başkası daha… Ve bir başkası daha…

Ve belki bir gün, birbirimizin yarasına sırtımızı dönmek yerine omuz verdiğimizde; bu ülke yeniden nefes almaya başlayabilir. Çünkü bazen bir memleketi ayakta tutan şey, sadece güzel yürekli insanların hâlâ tükenmemiş olmasıdır.

Dikkat edin… Bir müşteri temsilcisine bağlanınca sesi bir anda kadife gibi yumuşayan adamların, eve girince karısına askerî emir tonu ile konuşması buna en yakın örnek. Telefonda bankadaki kadın çalışana “Rica etsem bir kez daha kontrol edebilir misiniz?” diyen adam, aynı gün evde eşine “Bunu da mı ben söyleyeyim?” diye çıkışabiliyor. Demek ki mesele kibarlığı bilmemek değil; kibarlığı seçici kullanmak.

Kadınlar tarafı da masum sayılmaz elbette. Bazı kadınlar dışarı çıkarken saatlerce hazırlanabiliyorken aynı özeni yıllardır aynı yastığa baş koyduğu adama göstermeyi gereksiz görebiliyor. Misafire hazırlanan sofralarda bir tek kuş sütü eksik olurken, ev halkına “Dolapta yemek vardı, ısıtın yiyin” cümlesi reva görülebiliyor. Bir araya gelince konuşmaktan çenesi ağrıyan hanımlarımızın kendi yuvalarında bir kuru ‘tamam’ ile her şeyi geçiştirebiliyor olması da cabası… 

Geçtiğimiz aylarda yapılan birçok sosyal araştırmada çiftlerin en büyük problemlerinden birinin “iletişim dili” olduğu açıklandı. İnsanlar artık sevgisizlikten çok, değersiz hissettirilmekten yoruluyor. Bir aradayken yabancı olmaktan, seksen metrekarede kaçacak yer aramaktan bitap düşüyorlar. İçinden geldiği gibi konuşmak bir yana, ne söylesem tartışmayız diye düşünüyorlar. Çünkü insan bazen açlığa dayanıyor da sevdiği tarafından küçümsenmeye dayanamıyor.

Üstelik kötü üslup artık “dürüstlük” adı altında pazarlanıyor. Nezaketsizlik bir karakter özelliğiymiş gibi sunuluyor. Birini kırıp döktükten sonra da klasik savunma geliyor:
“Ben dobra biriyim.” Hayır efendim, dobra olmakla kırıcı olmak aynı şey değil. Patates soyacağı ile ameliyat yapılmadığı gibi, her gerçek de herkesin suratına hoyratça fırlatılmaz. Çünkü doğru olan şeyler, doğru şekilde söylenmediğinde anlamını kaybediyorlar.

Bir adamın eşine herkesin içinde yaptığı “şaka” bazen aleni bir aşağılamaya dönüşebiliyor. Sonra da “Ama yalan mı söyledim?” diyor. Yalan değil. Zaten dedikodunun günah olmasının sebebi de çoğu zaman yalan olmasından dolayı değil, gerçeğin yanlış yerde ve yanlış niyetle kullanılmasından kaynaklanıyor. İnsan bazen haklı olduğu cümlelerle haksız bir insan hâline gelebiliyor.

Çünkü dil, kemiği olmayan ama en ağır kırıkları oluşturan meşhur organımızdır.

Belki de bu yüzden ilişkiler artık büyük ihanetlerle değil, küçük üsluplarla bitiyor. Bir “Teşekkür ederim.” eksikliğiyle… Bir küçümseyici bakışla… Bir alaycı ses tonuyla… Çünkü sevgi çoğu zaman dev jestlerle değil, gündelik nezaketin devamlılığıyla ayakta kalabiliyor.

İngilizce öğreniyoruz, Arapça öğreniyoruz, yazılım dili öğreniyoruz… Ama gönül dilini konuşmayı hâlâ beceremiyoruz.

Kırmadan konuşmanın bir zayıflık değil, yüksek bir karakter göstergesi olduğunu hala anlayamadık. Oysa insanın gerçek terbiyesi; garsona nasıl davrandığında değil, en yakınına nasıl hitap ettiğinde gizlidir. Çünkü insan dışarıya gösterdiği kibarlıkla değil, evin içinde koruyabildiği nezaketle insan olur.

Sonra ne oluyor?
Ertesi sabah aynı anne yine herkesten önce uyanıp bayat ekmekleri ayıklıyor. Çünkü annelik, yılda bir gün kahvaltıyla kutlanan ama kalan üç yüz altmış dört gün boyunca fark edilmeyen bir meslek gibi yaşatılıyor bu ülkede. Hem de maaşsız. Çünkü annenin mesaisi resmî değildir. Sigortası yoktur, yıllık izni yoktur, performans primi yoktur. Anne olmak, bazen bir insanın bütün gün boyunca kendi adını bir kez bile duyamamasıdır: “Anne su!”, “Anne havlu!”, “Anne ödev!”, “Anne neredesin?”… 

Biz anneliği uzun zamandır yanlış yerden konuşuyoruz. Anneler Günü geldiğinde çiçek alıyoruz ama annemizin yıllardır ertelediği hayatını konuşmuyoruz. “Anne” dediğimiz insanın çoğu zaman kendi adını, heveslerini, gençliğini ve bedenini ikinci plana attığını görmezden geliyoruz. Çünkü bir anne kariyer yaparsa suçlu, yapmazsa başarısız sayılıyor. Çocuk doğurursa “Hayatı bitti.” deniyor, doğurmazsa “Eksik kadın.” ilan ediliyor… 

Bunlar da yetmiyormuş gibi bir kadın, doğum yaptıktan hemen sonra henüz kırkı çıkmadan şu cümleyi duyabiliyor:  “Eski haline ne zaman döneceksin?”

Bir insan düşünün.
Dokuz ay boyunca içinde başka bir kalp taşıyor.
Kaburgaları genişliyor.
Uykusu parçalanıyor.
Vücudu değişiyor.
Hayatı değişiyor.
Sonra ona dönüp:
“Eski haline dönmelisin.” diyorlar.

Nereye dönsün? Hangi eskiye?
Bir insan başka bir insanı doğurduktan sonra nasıl “eski” kalabilir?

Bedeni değişiyor, ruhu değişiyor, korkuları değişiyor. Bir annenin artık sokakta yürürken refleksleri bile farklı çalışıyor. Kendi canından önce çocuğunkini düşünmeye başlıyor. Çünkü annelik sadece çocuk büyütmek değildir; sürekli diken üstünde yaşamaktır. Çocuk dışarı çıkınca camdan bakmak, geç kaldığında kalbinin ritmini kaybetmek, “Acaba üşüdü mü?” diye düşünmek, sofrada sevdiği yemek varsa kendine almadan önce ona ayırmaktır.

Hepimizin bildiği bu fedakarlıkları karşılıksız yapan bu kadınlarımız yine de toplumda ve ailede hak etmedikleri şekilde karşılanabilir: Bir kadın sabaha kadar şirkette çalışırsa “kariyer kadını” olabilir. Ancak üç çocuk büyütüp bir evi ayakta tutarsa arkasından  “Evde oturuyor.” denir.

Evde oturuyor… Ne tuhaf cümle.  Sanki oturulan ev kendi kendine dönüyor. Çamaşırlar kendi katlanıyor. Çocuklar kendi büyüyor. Buzdolabı kendi doluyor. Ateşlenen çocuğun alnına gece üçte soğuk bez koyan görünmez bir hayalet var…

İşte bu yüzden ‘Annelik’ görünmeyen emeğin en büyük adıdır.

Yarın, 10 Mayıs Anneler Günü’nde annesine kahvaltı hazırlayan insanları göreceğiz. Çok güzel. Gerçekten güzel. Ama keşke anneler yılda bir gün yataktan kaldırılmayan insanlar olmasa. Keşke annelik yalnızca bir pazar günü hediye verilip pazartesi unutulan bir şey olmasa. 

Belki bu Anneler Günü’nde annelerimize biraz daha dürüst davranmamız gerekiyordur. Onların da yorulabileceklerini, bunalıp ağlayabileceklerini, bazen hiçbir şey yapmak istemeyebileceklerini kabul etmemiz gerekiyordur. Çünkü annelerimiz birer robot değiller. Reklamlardaki gibi hiç yaşlanmayan, hep gülümseyen, mutfakta şiir okuyarak yemek yapan kutsal varlıklar da hiç olmadılar. Onlar; korkan, yıpranan, bazen kırılan ama yine de sabah kalkıp hayatı devam ettiren insanlar oldular hep.

Bu yüzden bu Anneler Günü’nde annemize sadece çiçek almakla yetinmeyelim: Çünkü bazı anneler yıllardır kendileri için tek bir çiçek bile seçemeden yaşadılar. Belki de bu yıl ilk kez ‘anne olmadan’ annelerimizi anlamamız gerekiyordur. 

Çünkü bazı kadınlar sadece çocuk doğurmaz; kendi hayallerini, heveslerini ve yıllarını sessizce toprağa gömüp oradan bir insan büyütürler. Ve hiçbir çiçek buketi, hiçbir indirim kampanyası ve hiçbir “Canım Annem” mesajı; bir annenin ömrü boyunca sessizce ödediği bedelin karşılığı olmaya yetmez. 

Çünkü annelik, dünyadaki en ağır fedakârlığın kimseye yük gibi hissettirilmeden taşınmasıdır.  

Buna daha geniş bir yerden baktığımda, bu “kusur” meselesinin ne kadar anlamsız olduğunu fark ettim. Bugün herhangi birimize Türkiye’nin ilk kadın pilotunu sorsanız, çoğumuz adını biliriz. Başarısını, cesaretini, tarihsel önemini hatırlarız. Ama kaçımız onun boyunu, kilosunu, yüz hatlarını bilir? Ya da bilmemiz gerekir mi?

Hayır. Çünkü bunlar önemsizdir.

Aynı şekilde, bir yazar Nobel aldığında, onun kitapları, cümleleri, kurduğu dünya konuşulur; bir sporcu dünya şampiyonu olduğunda, emeği ve disiplininden bahsedilir. Hiç kimse dönüp de “ama burnu şöyleydi” ya da “kilosu böyleydi” diye bir cümle kurmaz. Kurmamalıdır da.

Çünkü insanı değerli kılan şey, taşıdığı beden değil; o bedenle dünyaya ne kattığıdır. Birinin giydiği kıyafet, zekâsını azaltmaz. Ya da yüzündeki bir iz, emeğini değersizleştirmez. Tarih, güzel olanları değil; anlamlı olanları hatırlar. Ve insanlar da nesiller boyu kusursuz yüzleri değil; iz bırakan hikâyeleri anlatır.

Ne var ki içinde yaşadığımız çağ, bu basit gerçeği sürekli unutturmak ister gibi önümüze aynı masalı koyuyor: “Eğer yeterince iyi görünürsen, yeterince değerli olursun.” 

Sosyal medya, reklamlar, afişler, vitrinler… Hepsi tek bir şeyi fısıldıyor: “Daha iyi görünmelisin.” Ama bu “iyi”nin ne olduğu asla bize bırakılmıyor. Hep aynı kalıplar, aynı ölçüler, aynı yüzler… Pürüzsüz ciltler, kusursuz bedenler, zahmetsiz güzellikler…

Oysa bunların çoğu bir gerçeklik değil; dikkatle kurgulanmış birer yanılsama. Hatta iyi planlanmış bir pazarlama stratejisi. Biz eksik hissedelim ki bir şeyler satın alalım diye kurgulanan bir masal.

Bu yüzden mesele sadece bir iş yerinde edilen birkaç kırıcı söz değil. Bu, çok daha büyük bir meselenin küçük bir parçası yalnızca. İnsanları ölçen, biçen, sınıflandıran bir zihniyetin gündelik hayattaki tezahürü.

Ama burada unutmamamız gereken çok net bir şey var: Biz, tartıdaki rakamlardan ibaret değiliz. Önemli olan tek şey, sağlıklı olmak ve kendini iyi hissetmektir. Çünkü başkalarının bakışı her zaman değişir. Tartıdaki rakamlar değişir. Moda değişir. Algılar değişir. Bugün beğenen yarın eleştirir. Ama insanın kendisiyle kurduğu ilişki, onun dünyadaki en kalıcı bağıdır. 

Ve bu gürültülü gösterişlerin aksine, gerçekten önemli olan şeyler sessizdir: Bir insanın emeği, bir başkasına gösterdiği incelik, zor bir günde ayakta kalma gücü… Bunlar ölçülemez. Tartılamaz. Kıyaslanamaz. Belki de tam bu yüzden, değeri en yüksek olanlar bunlardır.

Sözün özü: Biz büyükbaş hayvan değiliz. Ölçülmek, tartılmak, sınıflandırılmak zorunda değiliz. Kendi bedenimizin, kendi varlığımızın sahibi biziz. Ve kimsenin, bizi birkaç rakama indirgemesine izin vermek zorunda değiliz.

Erken kalkın çocuklar 

Giyelim en güzel giysileri

Elimizde taze kır çiçekleri

Üzmeyelim bugün annemizi…” 

Ne de güzel özetlemiş Barış Manço bizim yerimize bayramı. Neydi sahiden bayram? Koca kazanlarda yemekler pişirip, ev sahipliği yapmak mıydı?  Yoksa kilometreleri engel bilmeyip, memlekete; akraba ziyaretlerine gitmek miydi? Bunlardı, evet. Ama eski bayramlar böyleydi…                                                                                                 

Peki şimdi neden eski bayramların tadı, damağımıza bu denli yabancı? Çünkü biz, kendimize eskimeyi yakıştıramayıp; hala bayramlara suç atıyoruz. ‘Eski bayramlar’ değildi güzel olan, ‘eski bizlerdik’…  

Dişleri bayramda daha çok çürüyen, cepleri harçlıktan ağırlaşan, el öpmeyi görev edinen ve yanakları öpülmekten kızaran çocuklardık biz. Poşetlerimizi alır, kapı kapı dolaşırdık. Alınımınızdan boncuk boncuk terler akardı misafirlere kolonya uzatma telaşından. Akan her ter damlasıydı bayramı güzel yapan...      

Kadın/erkek, yaşlı/genç, zengin/fakir ayırmadan; herkesin eli öpülür, bayramı tebrik edilirdi. Dünyanın tüm ayrımcılığını yok etmek, bir el öpmek kadar uzaktı belki de bize. Irk, cinsiyet, para; hiçbiri engel değildi eskiden bayramlaşabilmek için. Belki de adaletti bayramı güzel yapan… 

Öptüğümüz her elin sonunda, bir armağan bahşedilirdi bizlere. Bazen cebimizdeki bozuk paranın, bazen açtığımız şeker paketinin, bazen de içten bir tebessümün sesiydi bu armağanlar. Eskilerimizin yüreği rahat etmez mutlaka karşılığında bir şey verirlerdi. Fakat hiçbir çocuk, hiçbir büyüğünün elini; karşılık bekleyerek öpüp alnına koymazdı. Belki de karşılıksız yapılan her şeydi bayramı güzel yapan…

Bayram tek başına gelmez, yanında mutlaka meleklerini getirirdi. Her ‘meleğinin’ de ayrı görevleri vardı: Biri kanatlarında, herkese yetecek kadar adalet, biri huzur, biri bereket ve öteki de gönül yapmak için malzeme taşırdı. Bayramda ayrımcılık, huzursuzluk, kıtlık ve küskünlük olmazdı. Eğer olursa, bayram oraya uğramamış; onlar bayramı kovmuş demekti. Belki de inşa edilen onca gönüldü bayramı güzel yapan…

Her baba çocuğunu; cebine sıkıştırdığı paralarla kartpostal almaya gönderirdi. Herkesi ziyaret edemezdik çünkü. Yetmezdi bu üç gün bayramı yaşamaya ve yaşatmaya. Bu yüzden öpemediğimiz ellere, bayram tebriklerini ve güzel dileklerimizi taşıyan kartpostalları ulaştırırdık. Bazen bir demet çiçek, bazen de bir kutu çikolata yol arkadaşlığı yapardı gönderdiğimiz kartpostallara. Belki de, günümüzde telefondan gönderilen toplu mesajların asla yerini tutamadığı; o değerli kartpostallardı bayramı güzel yapan…

Bu güzel bayramları görmeyeli seneler oldu. Harçlık almak yerine, harçlık verecek yaşa geldim şimdi. Benimle beraber dünyada büyüdü. Büyüdükçe kirlendi. Çürük dişlerden, kızaran yanaklardan ve öpülen ellerden eser kalmadı. Artık bayram uğramıyor buralara, göndermiyor meleklerini ve gülmüyor çocuklar. Demek ki eskilermiş bayramı güzel yapan…                                                                   

Her şeye rağmen içimde bir umut kırıntısıyla, bu sabah da erkenden kalktım. En güzel giysilerimi yakıştırdım kendime. Bu kirli dünyaya inat açan çiçeklerimi suladım, yaprakları kızardı. Öptüm dallarından. Tazeliğini korusun diye dün akşam çıkıp paramın yettiği kadarıyla aldığım şeker ve çikolataları, büyük bir özenle hazırladım. Ve kapının hemen yanındaki tezgaha koydum.                                                                                      

Beklemeye başladım. Saniyeler dakikalara, dakikalar da saatlere karıştı...  Uzun ve katlanması zor bir bekleyişin ardından kapı zilim çaldı. Solmaya alışmış yüzümde güller açtı bir anda. Barış Manço’nun taze kır çiçeklerinden farksızdı tebessümüm. Heyecandan titreyen elimle açtım kapıyı. Ve gördüğüm kişi, heyecanımı oldukça azalttı. Zili çalan kapıcıydı. Bayramını kutladım, teşekkür etti. Fakat o benimkini kutlamadı. Hiçbir iyi dilekte bulunmadı bana. Sanki hiçbir dilek ve dua hakkını benim için harcayıp tüketmek istemiyordu. Ve sonra ağzını araladı, heyecanım biraz artmıştı. Biliyordum işte, pişman olmuştu ve o da kutlayacaktı. Belki sonra da içeri geçer, ona ikram edeceğim çayı ve çikolataları tadardı. 

Hiç biri olmadı...                                                                                               

Araladığı ağzından çıkan kelimeler bir ok gibi saplandı kalbime. Çöpüm olup olmadığını sordu bana. Yok dedim, çöpüm yok. Kapıcım hiçbir şey demeden arkasına dönüp gitti. Ve o an; içimdeki son umut kırıntılarını karıncalar bastı, benden alıp yuvalarına götürdüler. 

Ama yine de… Her şeye rağmen… İnsan içinde küçük bir yer bırakıyor. İnatla. Israrla.

Belki diyor…
Bir gün yeniden çocuklar koşar sokaklarda. Bir gün kapılar yeniden çalınır. Bir gün birinin elini öperken gerçekten gözlerinin içine bakarız.

Belki bir gün… Bayram yine gelir. Ama bu kez biz de hazır oluruz. Çünkü belki de mesele bayramın gelmesi değildir. Bizim de yeniden “bayram olacak” gibi yaşayabilmemizdir.

Ve ben… Hâlâ içimde küçücük bir umutla inanıyorum: Bir gün, yine erken kalkacağız. Yine en güzel giysilerimizi giyeceğiz. Ve bu kez… kapıyı gerçekten bayram çalacak.

Yani 8 Mart, aslında bir çiçek günü değil; bir mücadele gününün takvimdeki izidir.

Bugün şehirlerin ana caddelerinde yürüyün; büyük caddeler boyunca uzanan ışıklı panolar, billboardlarda parlak harflerle yazılmış süslü cümleler göreceksiniz: “Kadınlar her şeyin en iyisini hak eder!” Rengârenk çiçeklerle süslenmiş kampanyalar, içimizi ısıtan reklam filmleri… Ne güzel, değil mi? Birileri kadınları hatırlıyor...

Ama sonra biraz daha dikkatli bakın: O parlak cümlelerin gölgesinde, yüzü güneşten yanmış bir kadın var. Adı Zeliha. Toprağa eğilmiş, tarlaya tohum bırakıyor. Elleri çatlak, sırtı eğik. O, panolardaki sözleri hiç görmemiş, muhtemelen duymamış bile.

Ama biliyor musunuz? O cümleler en çok ona lazım. Asıl onun duymaya ihtiyacı var. 

Bir başka köşede, sabah erkenden uyanmış bir anne var… Çocuklarının çantasını hazırlıyor, saçlarını düzeltiyor, kahvaltıyı yetiştirmeye çalışıyor. Telefonuna bir mesaj düşüyor: “Kadınlar Günün kutlu olsun!” Mesajın geldiği telefona dönüp bakamıyor bile: Çünkü o an yumurtayı rafadan yapmakla meşgul.

İnsan bazen düşünmeden edemiyor: Kadınlara kutlama mesajı gönderdiğimiz hızda, onların yükünü paylaşmayı denesek acaba dünya nasıl bir yer olurdu?

Şehirde ise başka bir kadın var... Ofisinde masasının başında. Bugün ona çiçek verilmiş, bir de küçük bir not: “Kadınlar başımızın tacıdır.” Notu gülümseyerek okuyor, ama içten içe bilmiyor mu, o notu bırakan kişinin aynı pozisyonda çalışan erkek meslektaşına kendisinden daha fazla maaş verdiğini?

Peki, savaşın ortasındaki bir kadın? O bugün hangi pankarta bakıyor? Hangi çiçeği alıyor? Hangi kutlama mesajını okuyor? Sahi, ona kim hatırlatıyor “baş tacı” olduğunu?

Birileri de etrafa kocaman puntolarla yazıyor, “8 Mart Dünya Kadınlar Günü, kadın haklarını vermeliyiz.” 

Kadın haklarını vermeli misiniz? Yoksa iade mi etmelisiniz?

Kadınlar, erkekler, hayvanlar, çocuklar; herkes, en başından beri zaten bu haklara sahip değiller miydi? Yalnızca birileri geldi ve hakları ellerinden aldı. Sonra da sanki büyük bir lütufmuş gibi, azar azar geri vermeye başladı. Bir gün izin verdi, bir gün ses etti, bir gün susmayı öğütledi...

Bir insana hak vermek, aslında o hakların sizin mülkiyetinizde olduğunu varsayar. Sanki birileri hakların tapusunu almış da sonra lütfeder gibi dağıtıyormuş gibi. 

Anneler Günü’nde annesine pahalı bir elbise alan, fakat sıradan bir günde annesi aradığında telefonu sessize alan insanları biliyoruz. Kadın hakları yürüyüşüne katılıp ertesi gün sevgilisini aldatan adamları da. “Kadınların değeri bilinmiyor” diye yazı paylaşırken, ertesi gün başka bir hemcinsinin kilosu hakkında şaka yapanlar kadınları da.

Kadınlar hâlâ bir yerlere sıkıştırılıyor: Evin içine. İşyerinin alt basamaklarına. Sokakta korkunun gölgesine. Ve en çok da düşüncelerimizin en dar köşelerine...

Sonra takvim 8 Mart’ı gösteriyor: Çiçekler dağıtılıyor. Sloganlar paylaşılıyor. Şirketler kampanya yapıyor. Ve 9 Mart geldiğinde dünya eski düzenine geri dönüyor.

Eğer bir gün gerçekten eşit bir dünya kurabilirsek, o gün 8 Mart’a ihtiyaç kalmayacak. Çünkü adalet takvime yazılan bir gün değil; adalet, takvimin her gününde kendiliğinden görünen bir gerçeğe dönüşmüş olacak.

Ve o gün geldiğinde billboardlara slogan yazmaya gerek kalmayacak… Çünkü çiçek vermek ilk defa gerçekten anlamlı olacak. 

Çünkü mesele teknoloji değil; yön duygusu.

Bugün kültür, tarihin en hızlı dönemini yaşıyor. Bir şarkı birkaç saat içinde küresel olabiliyor, bir düşünce birkaç dakika içinde tüketilip unutulabiliyor. Bu hızın sunduğu görünürlük demokratik gibi görünüyor. Fakat görünürlük ile değer aynı şey değil. Daha çok izlenenin daha anlamlı olduğu varsayımı, fark edilmeden yerleşiyor bilincimize. Böylece popülerlik de ortak bir seçimin değil; optimize edilmiş bir dolaşımın sonucu haline geliyor.

Analog bilinç, bu dolaşımı durdurmuyor; sadece ona mesafe koymayı amaçlıyor.

“Ben bunu gerçekten seçtim mi?” sorusu basit görünüyor. Oysa bu sorunun cevabı biraz da kimliğin temelini oluşturuyor. Kimlik, tekrar eden bilinçli tercihlerle inşa edilir. Hangi kitabı bitirdiğin, hangi şarkıyı ezbere bildiğin, hangi fikre itiraz ettiğin… Hepsi üst üste eklenerek seni oluşturur.

 Eğer bu tercihler giderek otomatikleşmişse kimlik de incelmeye başlamış demektir. Önerilenleri kabul ettikçe, önerilen bir kişiliğe dönüşme riski büyür. İnsan kendi hayatını yaşadığını sanır. Oysa çoğu zaman onun için tasarlanmış bir senaryonun içinde rol alıyordur. Ölçüsü alınmış bir kostüm giydirilir; kumaşı beğenir, kalıbı sorgulamaz. Analog bilinç tam da burada devreye girer: Kostümü çıkarmayı değil, aynaya bakmayı önerir. “Bu bana mı ait, yoksa bana aitmiş gibi mi hissettirildi?” diye sormayı öğretir. Çünkü kimlik, ancak sorgulanmış tercihlerle derinleşir. Aksi halde insan, kendi hayatının öznesi değil; iyi kurgulanmış bir senaryonun karakteri olur.

Bu yüzden analog bilinç, bir estetik tercihten fazlası. Daktilo, plak ya da kağıt-defter birer sembol sadece. Asıl mesele zihinsel tutum: Bildirimleri kapatabilmek, bir metni baştan sona dikkatle okuyabilmek, popüler olana mesafeyle yaklaşabilmek… Bunlar küçük pratikler gibi görünse de her biri dikkati geri alma eylemidir.

Popüler kültürün varlığı sorun değil. Sanatçıların kendi dönemlerinde görünür olması, hatta geniş kitlelere ulaşması da gayet doğal. Sorulması gereken soru: Bu görünürlüğün nasıl üretildiği... 

Kültür, ortak iradeyle mi yükseliyor; yoksa daha fazla etkileşim üreten içerikler mi algoritmik olarak öne çıkarılıyor? Aradaki fark, teknik değil; toplumsaldır.

Analog bilinç, kültürü reddetmez. Aksine kültürü sahiplenir. İzlemekle yetinmeyen, seçen ve gerektiğinde üreten bir birey önerir. Bu, sessiz ama kararlı bir tutumdur. Gürültülü bir karşı çıkış değil; bilinçli bir konum seçimidir. Bu yol, geçmişe dönmeyi değil; geleceğe dikkatle yürümeyi hedefler. Seçim hakkını kaybetmeden, görünürlüğün içinde kaybolmadan var olabilme çabasını hatırlatır. 

Ve bazen, yönünü koruyabilmek en büyük özgürlük olabilir...

Hayatında biri varsa plan yapman gerekir. Yoksa plan yapmadığını açıklaman gerekir. Sevgilin varsa: “Ne yapıyoruz?” sorusu başlar. Yoksa: “Bugün kendimi şımartıyorum” açıklaması başlar.

Gün içinde çevreme baktım, biraz gözlem yaptım: İki aydır aynı evde birbirini görmemek için odalar arası saklambaç oynayan arkadaşım, eşine maaşının yarısıyla hediye almış. O parayla birlikte terapiye gitmiş olsalardı, muhtemelen bugün gerçekten mutlu olacaklardı. Ama terapi romantik değildir. Kutusu yoktur. Kurdelesi yoktur. Cazip gelmez.

Çarşıdaki esnaf abilerim ise daha sade bir matematik yapıyordu: Bir çiçek, yanına kuru pasta, işler iyiyse benzinlikten peluş ayı.

Mutluydular. Çünkü bugün sevmenin meşru olduğu gündü. 

Garip bir toplumuz: 13 Şubat’ta hediye alsan şüphelenilir, 15 Şubat’ta yemeğe çıkarsan “ne oldu?” diye sorulur, ama 14 Şubat’ta kutlamazsan suçlu olursun. Aşkın vergi günü gibi tek tarihe bağlanması tuhaf değil mi?

İlişkiler hakkında konuşmayı seviyorum. İlişkim olmadığı için de rahat konuşuyorum. Teorisyen rahatlığı diyelim. Sahaya çıkmadan yorum yapan futbol yorumcusu gibiyim.

Ve ilk yorumum da şu: İnsanlar sevmekte cimri ama telafi etmekte çok cömertler. Sevgi kelimeleri günlük hayatta küfürlerden daha az kullanılıyor. Ama kavga büyüyünce romantik paragraf yazılıyor. Hepimizin cebinde aynı şeyler var: Çocukluk kırgınlıkları, aile alışkanlıkları, para kaygısı, gelecek korkusu… Ve günün sonunda tek istediğimiz şey basit: Şefkatli bir sarılma… Fakat sarılma bedava olduğu için kimseye inandırıcı gelmiyor. Onun yerine daha güvenli olanı seçiyoruz: Hediye. Sanki aşk ölçülebilir olmak zorundaymış gibi: gramla, paketle, rezervasyonla…

Piyasada aşkın kullanım kılavuzu da var artık: Çift kupası, Çift bornozu, Çift pijaması, Çift filtresi, Çift tatili, Çift menüsü... Bunları satın almak için paraya değil sevgiliye ihtiyacınız var.

Sevgiyle aşkı, ilişkiyle sahipliği, hediyeyle zorunluluğu birbirine karıştırıyoruz. Kıskanırken doğaçlama yapıyoruz, Sevgi ilan ederken ise alıntı kullanıyoruz.

Bu yüzden naçizane önerim: Özgün olun.

Kavga ederken reels’lardan esinlenmiyorsanız, severken de esinlenmeyin. Sevginiz algoritmaya göre değil, karakterinize göre olsun.

Çünkü mesele bu günü doğru kutlamak değil.
Mesele doğru kişiyi, doğru biçimde bir ömür sevebilmek.

Aşkın en pahalı hali satın alınan değil, tekrar edilenidir. Her gün yapılan küçük şeyler, yılda bir yapılan büyük şeylerden daha romantiktir.

Sonuçta sevgili sizin, ömür sizin.

Bu arada 14 Şubat Dünya Öykü gününüz kutlu olsun…

Onu anlatmaya “doğduğu yer”den ya da “kaç yaşında” olduğundan başlayamam. Bülent Akyürek, böyle anlatılacak biri değildi zaten. Edebiyatla ilgili yaptığı sayısız işi bir CV gibi anlatmak da istemiyorum. Zaten o da bundan hoşlanmazdı. Kendini şu cümlelerle tanıtmayı tercih ediyordu: “dokuz ay on gün içeride yattıktan sonra 28.11.1969 elazığ'da sabaha karşı hastahanede tahliye oldu.6 yaşında artık ağlamayacağını anlayınca siyasi hayatını sona erdirerek okula başladı.bir gün çalışma odasından petlas lastik sanayi a.ş'de işe başladı.halen ankara'da yaşıyor.çok yakında ameliyatla komik olacak.montu ve daktilosu var." (cinnetim cennetimdirden kitabından)

Kendi cümlelerimle tanıtmam gerekirse de şunu söyleyebilirim: Yazıyı yalnız bırakmadı. Yazarlığı bir vitrin süsüne çevirmedi. Genç kalemlerin elinden tuttu. Onları “parlatmak” için değil, yazıya dayanabileceklerini hissettirmek için destek oldu. Yazının bir sorumluluk olduğuna inanıyordu. En çok da cümle kurmanın bile bir ahlâk meselesi olduğuna...

İlk tanıştığımız o gün hâlâ aklımda; Kayaşehir’de bir yazarlık konferansındaydık, sahne onundu. Henüz 17 yaşındaydım. Geçen sene ilk romanımın basıldığını o gün ona söylemiştim. Gözlerindeki o içten gururu ve sıcak tebessümü hâlâ unutamam. Beni sahneye davet edip “17 yaşındaki Aleyna Tilki’yi müziğinden dolayı destekleyen bu halk, bu kızı iki kat fazla desteklemeli” demişti. Hiç tanımadığı bir genç kız için, hiç düşünmeden, tereddüt etmeden söz aldı. İlk defa “yazmak” birinin gözünde gerçekten değerliydi. İlk defa bir yazar, beni yazar gibi görmüştü.

Bugün onun vefat ettiğini öğrendiğimde, aklıma kitapları değil önce sesi geldi. Bana verdiği tavsiyeler hâlâ kulağımda. Çok süslü değildi. Büyük laflar etmezdi. Ama söylediği her şey, insanın içini dürten cinsten olurdu. “Yazmaktan vazgeçme” demedi mesela. Zaten yazan biri vazgeçemezdi ona göre. 

Onun kaleminden bir cümle ile veda etmek istiyorum. “Herkes ölür ve ne ektiyse onu biçer. Nihayet kendisinden iyi kötü bir isim kalır.” Onun ardından kalan ise bir isimden fazlası: Raflarda birkaç kitap gibi durabilir ama asıl mirası, biz okurların altını çizdiği satır aralarında saklı. Zihnimizde yankılanan o sert ironisi.. Yer altından gelen o dürüst sesi.. Göze sokulmayan bilgeliği.. Gösterişsiz ama sarsıcı duruşu.. Ve biliyoruz ki bazı yazarlar toprağa sığamayacak kadar derindir. Onlar toprağa değil,, cümlelerine gömülürler…

Rahmetle

Biri bugün çıkıp “Hafızanı alıyorum” dese büyük ihtimalle ilk refleksimiz cebimize bakmak olur. Çünkü hafıza artık kafamızda değil; ekranın içinde, parmak izimizle kilitli bir şekilde saklanıyor: Anılarını hala salondaki çekmecede, kalın kapaklı bir fotoğraf albümünde taşıyan kaldı mı? Yoksa sizinki de “bulutlarda” mı kilitli?

Eskiden hafıza ağırdı. Cidden ağırdı. Çünkü karton kaplı, sayfaları yapış yapış, arasından bir saç teli ya da kurumuş bir çiçek düşen albümlerde tutulurdu. Ailece oturulur, o koca albüm dizlere konur, sayfalar yavaşça çevrilirdi. Fotoğraflar bahaneydi; asıl mesele anlatmaktı. Aynı hikâyeler defalarca anlatılırdı ama kimse “bunu biliyorum” demezdi. Her fotoğraf bir hikâyeyle açılırdı: “Bu senin ilk adımın”, “Bu amcanın iflas etmeden önceki hali”, “Bu ev taşınmadan önceydi.” Fotoğrafa sadece bakılmazdı; o anlar yeniden yaşanır ve hatırlanırdı.

Şimdi albümler hafif. O kadar hafif ki ağırlıkları yok, kokuları yok, sessizler. Bir parmak hareketiyle geçiliyor yüzlerce anı. Kimse durup “burada ne olmuştu?” diye sormuyor. Bu kadar çok görüntü arasında hatırlanacak olan kayboluyor. 

Dijital demans* tam olarak burada başlıyor. Beynimiz, “nasıl olsa Google var” rahatlığıyla erken emekliliğe ayrılıyor. Bir bilgiye ulaşmakla onu bilmek arasındaki farkı karıştırıyoruz. Soru sormuyoruz, aratıyoruz. Merak etmiyoruz, kaydırıyoruz.

Binlerce fotoğraf, yüzlerce ekran görüntüsü, “lazım olur” diye saklanan ama asla bakılmayan notlar… Her şey kayıt altında, fakat hiçbir şey hatırda değil. Geçmişimiz galeride duruyor, ama zihnimizde dolaşamıyor. Her anı belgeliyoruz ama hiçbir anı gerçekten yaşamıyoruz. Gittiğimiz konseri dinlemek yerine çekiyoruz, izlemek yerine kaydediyoruz. Sanki yaşamak yeterince ikna edici değilmiş gibi, bir de kanıt üretmeye çabalıyoruz. 

Elbette tüm suç teknolojide değil; suç, ona teslim olma biçimimizde. Sorun telefon kullanmamız değil, telefonun bizi kullanması. Hafızamızı desteklemesi gerekirken, onu tembelleştirmesi. Belki de ara sıra telefonu değil, kendimizi de uçak moduna almalıyız. Bir numarayı ezberlemeyi denemek, bir yolu navigasyonsuz bulmak, bir bilgiyi aramadan önce düşünmek… Küçük egzersizler, zihinsel kaslarımızı hatırlatabilir. Çünkü hafıza kullanılmadıkça silinen bir dosya değil; kullanılmadıkça körelen bir yetidir.

Ve hafızamız sadece geçmişi tutmaz, kim olduğumuzu da taşır. Hatırlamadığımız bir hayat, bize ne kadar ait olabilir? Eğer her şeyi cihazlar hatırlıyorsa, biz tam olarak ne kadarını yaşayabiliriz?

Bir gün telefonumuz kapandığında, ekran kararınca, sessizlik uzadığında… Hatırlayacak bir şeyimiz kalacak mı? Yoksa sadece şarj aletini mi arayacağız…

Dijital Demans: Ezgi Akgül'ün aynı isimli köşe yazısında geçen kavramdır.

Peki “Aşk gerçekten eski bir yalan mı? Yoksa bir yeni birer yalancı mıyız?” 

Bugün aşk, nesli tükenmekte olan canlılar listesine girmek üzere. Varlığından herkes haberdar ama yakından temas eden pek yok. Görmüş olan var ama kimse yakından temas ettiğini iddia edemiyor. Daha çok anlatılan, efsanesi dolaşan, fotoğrafı paylaşılan ama canlısı görülmeyen bir duygu gibi. Pandalar kadar nadir, unicornlar kadar mitsel. 

Hepimizin ekran süresi en az dört saat. Bir başkasının ne yediğini, ne giydiğini, kiminle ayrıldığını, kime imalı story attığını biliyoruz. Ama Instagram’dan biriyle tanışma fikri ortaya atıldığında cümle aynı:
— “Yok ya, güvenemem.”

Bir kafede oturuyoruz. Karşı masadan biri bakıyor. Tatlı tatlı. Eskiden bu bakışa “başlangıç” denirdi. Şimdi iç monolog devreye giriyor:
“Kesin sadece dış görünüşümü beğendi, olmaz.”
Aşk, henüz kurulmamış cümlelerden yargılanıyor. Tanışmadan elenen insanlar çağındayız.

Bir arkadaş “Seni biriyle tanıştıralım” diyor.
Beyin alarm veriyor: “Görücü usulü!”
Modernliğimiz sorgulanmasın diye, aslında ihtiyacımız olan şeye mesafeli duruyoruz. Tükürdüğümüzü yalamamak adına, susuz kalmayı tercih eden gururlu bir kalabalığız.

Birine bırakın âşık olmayı, tanışamıyoruz bile. Tanışmak artık başlı başına bir performans. CV’si güçlü olacak, travmaları yönetilebilir olacak, mesaj saatleri tutarlı olacak. Herkes seçici, herkes yorgun, herkes meşgul. Ama kimse gerçekten mutlu değil.

Sonra Yeşilçam’ı açıyoruz. Bir bakışla başlayan aşklar, bir yanlış anlamayla dağılan ama mutlaka kavuşan hikâyeler… Ardından 90’lar Hollywood’u geliyor: mektuplar, tesadüfler, yağmur altında edilen itiraflar. Ekrana bakıp iç geçiriyoruz:
“Ben bu devrin insanı değilim.”

Devrin insanı değiliz belki ama devrin konforuna fazlasıyla alışığız. Hepimiz huzur istiyoruz. Hepimiz hayatımıza tanık olacak bir yol arkadaşı arıyoruz. Ama hiçbirimiz bunun için risk almak istemiyoruz. Çünkü risk, hayal kırıklığı demek. Yanlış kişiyi sevmek demek. Bir süre aptal gibi hissetmek demek.

Biz ise aptal gibi hissetmeyi hiç sevmiyoruz. Filtreli hayatlarımızda pürüz istemiyoruz. Aşkın ise filtresi yok. Yakından bakıldığında kusurlu, uzaktan bakıldığında efsane.

Belki de aşk eski bir yalan değildir.
Belki aşk hâlâ oradadır ama biz ona eski cesaretlerle bakamıyoruzdur.
Belki aşk ölmedi; sadece biz onu zahmetli bulduk.

Ve böylece aşk, bizim çağımızda gerçekten “eski bir yalan”a dönüşüyor.
Çünkü inanmadığımız hiçbir şey yeni kalamaz.

Bir insanın ilk kez evine gittiğimde, gözüm çoğu zaman kitaplığına ya da koltuk takımına takılmaz. Evinde bir hayvan varsa, önce onu izlerim.

Köpek, sahibi odaya girince kuyruğunu rahatça sallayabiliyor mu?

Kedi, evin içinde korkmadan dolaşabiliyor mu?

Bir kuş kafesinde sessizce tünemiş mi, yoksa ötüyor mu?

Çünkü hayvanların insanlar hakkında tuhaf bir dürüstlüğü vardır. Numara yapamazlar. Bir köpek sahibinden korkuyorsa, bunu gizleyemez. Bir at ürküyorsa, rol yapamaz. Bir kedi güvenmiyorsa, sırf misafir geldi diye sevgi gösterisi yapmaz.

İnsanlar birbirine yalan söyleyebilir. Hayvanlar söyleyemez. Belki de bu yüzden bir toplumun hayvanlara nasıl davrandığı, kendisi hakkında söylediği bütün güzel sözlerden daha gerçek bir şey anlatır.

Sabah uyanıyoruz. İşe gidiyoruz. Faturaları zamanında ödüyor, trafikte kurallara uyuyor ve kapıdan çıkarken komşumuza kibarca günaydın diyoruz. Sonra da akşam evimize dönüp kendimizi "iyi ve medeni bir insan" olduğumuza inandırıyoruz.

Oysa medeniyet, kendinle eşit olana veya senden üstün olana gösterdiğin o mecburi saygı değildir. Gerçek medeniyet; sana asla karşılık veremeyecek, seni bir mahkemeye verip şikâyet edemeyecek ve hakkını savunamayacak birine nasıl davrandığında gizlidir. Yani bir dilsize. Bir hayvana…

Tolstoy’un da dediği gibi: "Bir toplumun medeniyet seviyesi, hayvanlara davranışından anlaşılır…"

Bir hayvana iyi davranan insan için çoğu zaman "Ne kadar da hayvansever." diyoruz. Oysa bu cümlede bile ince bir yanlışlık var. Mesele hayvanları sevmek değil. Mesele, güçsüz olana zarar vermemek. Bir çocuğa bağırmamak. Bir yaşlıyı itmemek. Bir ağacı keyfinden kırmamak. Bir hayvanı incitmemek. Bunların hepsi aslında aynı yerden doğuyor.

Geçtiğimiz günlerde Ankara'da öldürülen bir köpek vardı. Adı Matmazel'di. Bakın "öldü" demiyorum; düpedüz "öldürüldü" diyorum. Çünkü bu bir yanlışlık değildi. Talihsiz bir kaza ya da basit bir ihmal hiç değildi. Bu, gücü yetenin, gücü yetmeyene uyguladığı en çıplak, en vahşi ve en savunmasız şiddetti. 

Haber bültenlerinde birkaç gün konuşuldu. Sosyal medyada binlerce insan öfkelendi. İmzalar toplandı. Sonra hayat devam etti.

Matmazel'den sonra şunu uzun süre düşündüm. İnsan, bir hayvana neden zarar verir?

Bunun tek bir cevabı olmayabilir. Korku diyen olur. Öfke diyen olur. Alışkanlık bile diyen olabilir. Ama bana göre hepsinden önce başka bir şey geliyor. Bir canlının can olduğunu unutmak. İnsan bazen karşısındakini isim olmaktan çıkarıyor. Önce "köpek" diyor. Sonra "sokak köpeği." Biraz daha zaman geçince sadece "sorun" diyor.

Oysa onun bir adı vardı. Matmazel.

İsim vermek, bir canlıyı bize yaklaştırıyor. Çünkü isim verdiğimiz şeyi artık kolay kolay görmezden gelemiyoruz. Belki de bu yüzden çocuklar sokakta her gördükleri kediye isim buluyor. Tekir. Pamuk. Boncuk… 

Çocuklar bunu yaparken aslında şunu söylüyorlar: "Bu da biri."

Belki konuşamıyor. Belki aynı dili bilmiyoruz. Ama bu dünyada o da biri.

Hayvanlarla kurduğumuz ilişki, aslında kendimizle kurduğumuz ilişkinin küçük bir provası gibi geliyor bana. Kendinden güçsüz olana nasıl davrandığın, karakterinin en sakındığın tarafını gösteriyor. Çünkü güçlü olana nazik davranmak kolaydır. Patrona saygılı olmak kolaydır. Polisten çekinmek kolaydır. Asıl mesele, sana hiçbir karşılık veremeyecek bir canlıya nasıl davrandığındır. 

Bir sokak köpeği sana teşekkür edemez.

Bir serçe sana minnet duyduğunu söyleyemez.

Bir kedi seni alkışlayamaz.

Onlara iyi davranırken kazandığın tek şey; kendi vicdanındır, merhametindir. Onlar da zaten alkıştan beslenen duygular değildir.

***

Vicdan, bir gecede çürümez. Sessizce, yavaş yavaş, küçük bahanelerle içten içe kemirir insanı. 

Bir gün kaldırımın kenarında yaralı bir kuş görüyoruz. "Nasıl olsa biri ilgilenir." deyip geçiyoruz. 

Başka bir gün yağmur altında titreyen bir köpeğin yanından yürüyoruz. "Ben ne yapabilirim ki?" diyoruz.

Sonra bir gün bir hayvanın öldürüldüğünü okuyoruz. Mesela adı Matmazel oluyor. Biraz üzülüyoruz. Sonra telefonu kapatıyoruz. Hayatımıza devam ediyoruz.

Eskiden haberlerde bir şiddet görüntüsü görünce gün boyu etkisinden çıkamazdık. Şimdi insanlar birkaç saniye durup ekranı kaydırıyor. Sanki artık acının da bir izlenme süresi varmış gibi...

Bir köpeğin sokak ortasında öldürülmesine alışan, buna omuz silken bir toplum; yarın bir çocuğun öldürülmesine de çok rahat bir gerekçe bulur. Kötülük bulaşıcı ve arsızdır çünkü. Bugün dudak bükerek “Aman canım, zaten bir sokak köpeğiydi” diyen o acımasız ağız, yarın “Zaten o saatte orada ne işi vardı” ya da “Zaten açık giyinmişti” demeye başlar…

Çürüme tam da böyle ortaya çıkar. Önce en zayıf olanı gözden çıkarırsınız, sonra kötülük büyür ve sıra diğerlerine gelir.

Oysa dönüp aynaya, daha doğrusu geçmişimize bir baksak, ne kadar büyük bir utanç yaşarız. Biz asırlar boyu hayvana vurmayı, onu itip kakmayı değil; onu incitmekten korkmayı ve korumayı öğütleyen bir medeniyetin çocuklarıydık. 

Düşünün; on bin kişilik devasa bir orduyla Mekke’nin fethine gidiliyor. Tarihin akışını değiştirecek o muazzam yürüyüş sırasında, yolun kenarında yavrularını emziren bir köpek görünüyor. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) o an ne yapıyor biliyor musunuz? Yürüyüşü durduruyor. Cuayl bin Sürâka’yı çağırıp o anne köpeğin ve yavrularının başına nöbetçi olarak dikiyor. Askerlere verilen emir çok net ve sarsıcı: "Ürkütülmeyecekler!"

Koca bir ordu durduruluyor.

Bir fetih yavaşlatılıyor

Sadece bir köpek ürkmesin, bir anne tedirgin olmasın diye…

İşte bizim hamurumuz, bizim kökümüz burası. Biz, taşıyabileceklerinden fazla yük bindirilmesin diye yük hayvanları için özel ferman çıkartan Sultan III. Murat’ın torunlarıyız.  Çankaya’nın bahçesinde atları, güvercinleri olan ve çok sevdiği köpeği Alp öldüğünde günlerce yas tuttuğu anlatılan Mustafa Kemal Atatürk’ün mirasıdır bize bu hayvan sevgisi. 

Biz böyle incelikli bir ruhtuk. Aynı yüzyıllarda, Paris’te her yaz bir gün sokak kedileri çuvallara doldurulup yakılırken ve ahali bunu neşeli bir festival gibi izlerken; biz camilerimizin taş duvarlarına incecik kuş yuvaları oyuyorduk. Sokaklarımıza, bahçelerimize o sessiz canlar kana kana su içsin diye taş yalaklar yapıyorduk.

Matmazelleri korumak “hayvanseverlik” değildir.
Bu, sadece bir insan kalma çabasıdır.

Takviye vitaminler.
Direnç lastikleri.
Yoga matları.
“2026” yazılı kupalar.
Altın yaldızlı masa süsleri.
Gümüş rengi balonlar.
Yeni yıl temalı mumlar. (sanki eski mum 2025 kokuyor…) 

Oysa bizim tek gerçek değişikliğimiz şu:
1 Ocak tatil.
2 Ocak sabahı sabah 08.00’de hepimiz metrobüs sırasında...

Ama evimiz sanki yıl boyunca karnaval alanı olacakmış gibi donatılıyor. Salon, yeni yıl konseptli bir vitrine dönüşüyor. Kanepeye sim serpiliyor. Masaya motivasyon koyuluyor. 

Yeni yıl, dijital dünyanın en iyi pazarlama malzemesi oldu. Çünkü kimse “normal bir Salı günü kendini geliştir” sloganına tıklamaz. Ama “Yeni yıl, yeni sen” dersen… İşte o zaman sepet dolar.

Ve bu döngü çok zarif bir illüzyon yaratıyor: Değişim satın alınabilir bir şeymiş gibi pazarlanıyor. Sanki daha iyi biri olmak, bir link mesafesindeymiş gibi.

Oysa bazı yeniliklerin kargosu yoktur. Mesela küs olduğun biriyle barışmanın “indirimli” versiyonu yoktur. Yanlış yaptığını kabul etmenin kampanyası olmaz. Ücretsiz kargo ile birine “seni seviyorum” demeye de hiç rastlamadım. Ya da daha sağlıklı olmak için tek ihtiyacımız olan şey protein tozları değil. İhtiyacımız olanlar: Sevdiğimiz bir çift kol tarafından sarılmak, stresliyken başımızı bir omuza yaslamak ve en yalnız anımızda ‘ben buradayım’ diyen bir çift gözle karşılaşmak. 

Ama bunlar algoritmanın sevmediği yenilikler. Çünkü bunlar satın alınamayan, değerleri paha biçilemediğinden de kredi kartına 12 ay taksit yapmadığımız şeyler. Ama dünyanın belki de en lüks ihtiyaçları.

Yeni yıl bir vitrin değil, bir eşik aslında. Geçmek için süslenmek gerekmiyor. Sadece biraz durmak ve kıymet bilmek gerekiyor.

Yeni yıl aslında evimize alınan bir eşya değil. İçimize alınan bir karardır.

Ve ne güzel ki bunun için kredi kartı gerekmiyor.

Modern insanın derdi artık açlık, barınma ya da güvenlik değil. Bunlar geride kaldı. Modern insanın derdi, “daha iyisi mümkünken neden ben değil?” sorusu. Sosyal medyada beş dakikalık bir gezinti, bu soruyu yüzümüze tokat gibi çarpmaya yetiyor maalesef. Birinin cildi bizimkinden pürüzsüz, birinin tatili bizimkinden güneşli, birinin ilişkisi bizimkinden daha sağlıklı ve estetik görünüyor. Gerçeklikten kopuk ama son derece ikna edici bir vitrin bu. Ve biz, vitrindeki ürün olamadığımız her an, kendimizi defolu sanıp buna dertleniyoruz. Hepimizin sanki altında arabası, oturduğu evin tapusu ve kusursuz bir sağlığı varmış gibi bir de bunlar çıktı…

Üstelik bu eksiklik hissi, çoğu zaman gerçekten yoksun olduğumuz şeylerle ilgili de değil. Birçok insan temel ihtiyaçlarını karşılayabildiği hâlde, ruhsal olarak dibe vurmuş durumda. Çünkü ölçütlerimiz değişti. Yetmek fiili sözlükten silindi; yetinmek ise neredeyse bir ayıp hâline geldi. “Elindekine şükret” cümlesi, derin bir bilgelikten çok, yaşlı bir akrabanın demode nasihati gibi algılanıyor artık. Oysa problem tam da burada başlıyor: Şükür, içi boş bir teselli değil; sınır çizen bir akıl hâlidir. Sınır çizemeyen arzu ise insanı sürekli daha derine çeker. Elindekinin kıymetini bilemeyen insanoğlu için ellerin malı mülkü kıymete binmeye başlıyor…

Teknolojiyle, hızla ve konforla birlikte insanlığın mutlu olacağına dair büyük bir vaatte yaşadık. Belki bir gün ışınlanacağız, belki arabalarımızdan da önce biz uçacağız, belki Mars’ta koloni kuracağız. Hepsi bu yerkürede mümkün. Ama şu ana kadar, “hayatımda yapacak hiçbir şey kalmadı, her şey tamam” diyerek huzurla çekip giden tek bir insan gösterilemiyor. Çünkü insanın arzusu, imkânlarla doğru orantılı büyüyor. Elimiz genişledikçe, içimiz daralıyor.

Belki de çözüm, hep “daha fazlası”nı istemek değil; “yeter” diyebilmeyi öğrenmektedir. Sabır ve şükür, kulağa pasif kavramlar gibi gelse de, aslında en radikal direniş biçimleridir. Sürekli daha iyisini dayatan bu dünyada, elindekinin kıymetini bilmek devrimci bir tavırdır. Çünkü insan, şükretmediği her şeyin esiri olur; sabretmediği her süreçte kendini tüketir.

Günün sonunda şunu kabul etmek zorundayız: Bu dünyadan tam anlamıyla tatmin olmuş bir insan çıkmayacak. Ama bu, hayatın anlamsız olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, anlam tam da burada saklı: Her şeye sahip olamayacağımızı bilerek yaşamayı seçtiğimiz anda. Aksi hâlde, hep bir sonraki durağı hayal ederken, bulunduğumuz yerde hayatın geçtiğini fark edemeyen o kalabalıklar arasına karışırız. Ve insanın başına gelebilecek en büyük yoksunluk: Sahip olduğu hayatı yaşayamayacak kadar meşgul ve kör olmaktır.

“Burada yaşlanmak istemiyorum, uzaklara taşınacağım.”

“İleride satıcam evi, arabayı; yerleşeceğim Rize’ye. Sabah çayımı toplayacağım, mis!” 

Bunlar bir hayal değil artık; toplumsal bir refleks olmuş. Büyük şehirden kaçmak bir çeşit emeklilik hayali gibi… Peki neden?

Çünkü bir zamanlar “Her yere plaza yapalım, fabrikayı da sıkıştıralım, AVM’yi de koyalım, üstüne bir de stadyum konduralım, trafik olsa da olur” diye bir coşkumuz vardı. İstanbul’u büyütürken herkes çok hevesliydi.
Ne zaman ki nüfus patladı, trafik efsaneleşti, nefes almak için bile sıraya girilir hale geldi;
işte o zaman başladı “Ben emekliliğimi burada geçirmem” planları.

Şehirlerden kaçmayı çok iyi biliyoruz ama şehirleri sevmeyi, onarmayı ve sahiplenmeyi bilmiyoruz. 

Sokağa çöp atıyoruz, Sonra da “Bu şehir çok kirli” diyoruz.
Klima dış ünitesi damlatıyor, Sonra “Nem var nem!” diye şikâyet ediyoruz.
Dört kişi aynı kaldırımda yürüyoruz, Sonra “Kaldırımlar dar, bu şehirde yürünmüyor” diye veryansın ediyoruz.

O yüzden Ege hayali kurmadan önce, Karadeniz yaylasına kaçmadan önce, şu soruyu kendimize sormakta fayda var: Ben yaşadığım yeri gerçekten yaşanır kılmak için ne yaptım?

İstanbul’da milyonlarca balkon var mesela. Ama kaç tanesi gerçekten balkon? Çoğu depo. Koli, eski sandalye, kırık ütü masası ve taşınma umudu saklanıyor içinde.

Ankara’da mahalleler var. Ama mahalle olmayı unutmuşlar. Kimse “biz bu sokağı biraz yavaşlatalım” demiyor. Herkes “ilk fırsatta buradan gidelim” diyor.

Mesela, bir mahallede üç kişi birleşip kaldırımdaki ağacı sulasa, bir sokak “biz burayı arabasız bölge yaptık” dese, birkaç apartman “çöplerimizi ayırıyoruz” kararı alsa, inanın şehrin ruhu değişir. Herkes kendi mahallesini biraz güzelleştirse, biraz korusa, biraz nefes verse… İstanbul da nefes alacak, Ankara da.

Ama yok…

Bizler çözüm üretmek yerine Google Earth’te şehir değiştiriyoruz. Balkona iki saksı koymak zahmetli; ama “Ege’de bahçeli ev” hayali bedava. 

Bakın, hayalini kurduğumuz şehirler dünyanın öbür ucundaki egzotik, bambaşka kültürlerin şehirleri değil. Hepsi bizim şehirlerimiz. Aynı dili konuştuğumuz, aynı inançlara sahip olduğumuz, aynı tarihi paylaştığımız şehirler. Tek farkları İstanbul’a göre daha az tahrip edilmiş olmaları, o kadar. Birinde deniz güzel, ötekinde çay. Birinde taş ev, ötekinde yayla… 

Karadeniz yaylaları romantik geliyor çünkü biz oralarda trafikle kavga etmiyoruz. Ege kasabaları huzurlu geliyor çünkü biz oralarda geçim derdi çekmiyoruz. Oralar hep tatil modunda bizim için. Hayatın faturası, stresi, sorumluluğu şimdilik İstanbul’a bırakılmış durumda. 

Büyük şehir yaşamak, küçük şehir yaşlanmak için sanki…

Ama lütfen şunu aklınızdan çıkarmayın: İstanbul’da oksijen var; sadece biraz tozun, biraz gürültünün, biraz da şikâyetin altında kalmış durumda…

Cenaze günü köyün mezarlığına vardıklarında hava gibi insanlar da solgundu. Çıplak ağaçlar üşür gibi titriyor, kırık mezar taşları sanki yıllardır kimsenin adını duymadığı için içine kapanmış duruyordu. Kurumuş otların çıtırtıları bile sessizliğe ayak uydurmuştu. Ölümü insanoğluna unutturmak ister gibi bu mezarlık da şehrin epey uzağına yapılmıştı. Sanki mezarlıkları uzaklara yapınca ölüm de yaklaşamıyordu bize...

Oysa Fatma Hanım, toprağı bile renklendiren bir kadındı. Ömrü boyunca çiçeklerle konuşan, kırılan saksıları tek tek yamayan, “Boynunu bükme, senin de çiçeklerin açacak” diye çiçekleri bile teselli eden biriydi. Torunu Mustafaya da hep aynı cümleyi söylerdi:

“Evladım, insan öldükten sonra hatırlanmak istiyorsa ardında güzel bir şey bırakabilmeli. Bir çiçek mesela… Yapamıyorsan bile bir fidan dik. Toprak unutmaz, çiçek unutturmaz.”

Cenaze tamamlandığında herkes mezarlığı yavaşça terk ediyordu. Ama Mustafa kıpırdamadı. O gün köylü evlerine dönüp cenaze yorgunluğunu üstünden atmaya çalışırken, Mustafa başka bir yere gitti: Köyün küçücük çiçekçisine. Bir saat sonra mezarlığa geri döndüğünde kucağı çiçek doluydu. Sarmaşıklar, güller, begonviller… 

Dayısı görünce şaşkınlıkla sordu:

“Mustafa! Burası mezarlık.. senin sevinin arka bahçesi değil!”

Mustafa başını kaldırdı, gözlerinin içi hem buğulu hem kararlıydı:

“Benim değil ama… babaannemin arka bahçesi artık.”

O günden sonra mezarlık, Mustafa’nın en sık uğradığı yer oldu. Boş toprağı kazdı, tohumları ekti. Kuru dallara sarmaşık sardı. Eski taşların gölgesine papatyalar bıraktı. Ve zamanla mezarlık, köyün en renkli yeri hâline geldi. İnsanlar önce garipseyerek baktı. Sonra alıştı. En sonunda da hayran kaldı.

Mezarlık bekçisi Haydar Amca bile karışmaya cesaret edemedi, sadece bir gün merakına yenik düşüp sordu:

“Evlat, onca zahmet neden? Ölü ne anlar çiçekten?”

Mustafa umursamadı ve kaldığı yerden devam etti. Bir yıl sonra mezarlığın girişine astığı tabelada şöyle yazıyordu:

“Merhum Çiçekçilik – Ruhu Şad Eden Aranjmanlar”

• “Siz zaten öldünüz, bari toprağınızda çiçekler yaşasın.”
  

• “Kuru kuru Fatiha’yla olmaz, bir papatya al.”
  

• “Ruhunuz sonsuz uykuda kapalıyken göz zevkiniz açılsın.”
  
  

Bu tabelaları görenler düğün çiçeği almaya bile mezarlığa uğrar olmuştu. Zamanla işler büyüdü. Köyün mezarlığı adeta bir anıt bahçeye dönüştü. Ama en çok ilgi gören hep aynı yerdi: Fatma Hanım’ın mezar taşı.

Mustafa mezar taşına bir QR kod koydurmuştu. Kod okutulduğunda ekranda şunlar çıkıyordu:

“Fatma Hanım’ın Çiçek Büyütme Sırları”

1. Çiçeklere su verirken onlarla konuş. Tatlı söz, çiçeği toprağından çıkartır.
   

2. Toprak çatlamışsa çiçek üşüyordur; biraz su, biraz da sevgi gerek.
   

3. Bir çiçek soluyorsa suçlu sensin: Ya suyunu az verdin ya da ilgini."
   
   

Bir gece, mezarlığın sakinliğinde eski bir bankta oturmuş yıldızlara bakan Mustafa, elindeki küçük saksının toprağını okşadı ve kendi kendine gülümsedi:

“Büyükanne… Binlerce çiçeğe elin değdi. Hepsini büyüttün, hepsine nefes verdin. Ama umarım en çok çiçek açan tohumun ben olmuşumdur…”

Mezarlığın girişinde şimdi herkesin okuduğu bir yazı vardır:

“Sevdiklerinize çiçek almak için ölmelerini beklemeyin.”

Kaybın bıraktığı boşluk hiçbir şeyle dolmaz; ama insan o boşluğa bir avuç açar, bazen dua eder bazen de bir çiçek bırakır.
Belki de bu yüzden çiçekler hep mezarların başında daha güzel açar:

Çünkü en saf masumiyet, kalbin en kırık yerinde filizlenir.

Bu döngü öylesine tekrara bindi ki artık izleyici olarak biz bile kendimize sorar hâle geldik:
Gerçekten nerede bizim hikâyelerimiz?
Nerede mahallenin bakkalı?
Nerede çocuğunu okutabilmek için mesai yapan 55 yaşındaki baba?
Nerede orta sınıf, nerede sokak, nerede gündelik hayat?
Ve en önemlisi: Biz “Zeki Müren de bizi görüyor mu?” masumiyetinden ne ara bu kadar uzaklaştık?

Bir zamanlar televizyonun karşısına geçip sahnedeki sanatçının bizi görüp görmediğini merak eden bir halktık. Şimdi dizilerde kimin kimi kaçıracağını, kimin kimi aldatacağını, kimin kimi vuracağını takip eder olduk. O eski naifliğin yerini, tonlarca kostüm, uçsuz bucaksız şatafat ve ağır çekimde patlayan öfkeler aldı. Oysa biz sadece hayatın kendisine benzeyen bir şeyler arıyorduk; bulamayınca da bu gösterişli ama içi boş dünyaların içinde kaybolduk...

Bir de işin ekonomik ironi kısmı var: Jetlere binen, yalılarda uyanan karakterlerin hikâyelerini; 36 ay taksitle alabildiğimiz televizyonlardan izliyoruz. Gerçekten garip bir denklem: “Fakir fakir zengin izliyoruz.” Ve bu durum toplumun sosyolojik bir semptomu hâline geldi. Çünkü biz ekranda kendimizi göremedikçe, kendimizi o hayatlara yamamaya başladık.

Dizilerin süreleri de cabası… Bir bölüm iki buçuk saat olur mu? Oluyor. Reklamlarla birlikte üç saate uzuyor. Evet, bu diziler “yerli”, ama asıl mesele biraz da “yersiz uzun” olmaları. Bir bölümü bitirdiğimizde karakterler değil, seyirci gelişiyor… Bu kadar uzun süre hiçbir çatışmayı gerçekçi tutmak mümkün değil; o yüzden diziler giderek daha abartılı, daha melodramatik, daha uç noktalara savruluyor.

Tabii tüm bunları konuşurken yapımcıya ya da senariste kızmak kolay. Ama asıl mesele çok daha basit: Reyting neyi seviyorsa, üretim bandından o çıkıyor. Bir sezon aşiret tuttuysa ertesi yıl dört aşiret; mafya tuttuysa üç mafya; zengin oğlan–fakir kız tuttuysa beş varyasyon… Suçluyu arıyorsak önce aynaya bakmamız gerek. Talep aynı kaldıkça arz neden değişsin?

Ama tam bu noktada eski dizileri hatırlamak insanın içini acıtıyor.
Kusursuz değillerdi, elbette.
Fakat masumiyet vardı.
Sıradan insanlar vardı.
Mahallenin kedisi bile karakter sayılırdı.
Kimsenin bir bölüm boyunca silah çekmediği, ihanet yaşamadığı, bir “töre” nutkuyla hayatın değişmediği günlerdi. Sokaklar tanıdıktı, ilişkiler gerçekti, diyaloglar uzatılmak için yazılmamıştı. Hikâyeler, insanların kendisinden doğuyordu ve gerçek hayatı gibi akıyordu.

Bugünün dizilerindeyse herkes ya aşırı özel, ya aşırı travmatik, ya aşırı zengin ya da aşırı acılı. Sanki “normal insan” karakteri yazmak yasak! 

Bir yanda ekonomik zorluklara rağmen Louis Vuitton defilesinden dönüyor gibi giyinen kadınlar, diğer yanda bir cümleyle aşiret fermanı çıkaran adamlar… Gerçeklik ise sürekli “gelecek sezona” erteleniyor.

Yine de tüm bu tabloya rağmen bir şey çok net: Bu diziler toplumun aynası olmak yerine, toplumun hayallerini, kaçış noktalarını ve alışkanlıklarını yansıtıyor. Biz aynı kalırken dizilerin değişmesini beklemek ise neredeyse imkânsız.

Belki çözüm kanal değiştirmekte değil; beklentiyi değiştirmektedir.
Belki de en büyük problem dizilerde değil, bizim izleyici olarak düşük standartlara razı oluşumuzdur. Gerçek hikâyelerimizi anlatmak varken, neden bize ait olmayan bu yapay masallara teslim oluyoruz ki?

Kim bilir…
Belki bir gün, üç saatlik dizilerin arasından bir sahne çıkar ve hepimize hatırlatır:

Biz abartı değiliz.
Biz gerçeklikten geldik.
Ve en güzel hikâyeler hâlâ sokaklarımızda, evlerimizde, sofralarımızda yaşıyor.

Ve size soruyorum:

Gerçekten bundan daha iyisini hak etmiyor muyuz?

Küçüklüğümden beri -Babamın işleri dolayısıyla- farklı ülkelere, farklı kıtalara, yeni şehirlerin kalabalığına ve kasabaların sessizliğine yolum düştü. Ama aralarında en sık geldiğim, artık bana “hoş geldin” bile demeye gerek duymayan şehir: Yalova oldu.

Ergenliğimin ilk zamanlarında keşfettiğim bu şehir, benim için ne İstanbul kadar yorucu, ne de uzak şehirler kadar meşakkatli. Tam kararında bir mesafe. “Siz başlayın, ben birkaç güne geliyorum,” diyerek İstanbul’un temposuna kısa bir ara verebildiğim kadar yakın.

Trafikten, gürültüden, bitmeyen e-postalardan kaçıp yeniden şarj olduğum; oksijenle, sessizlikle ve biraz da kendimle baş başa kalabildiğim o kaçış noktası.

Yalova benim için bir şehir değil de araya sıkıştırdığım bir huzur molası gibi.

Tatil herkesin karakter testidir. Kimisi bavuluna beş mayo, on plan sığdırır; kimisi yalnızca “sessizlik” arar. Benim içinse tatil: “kafam ağrımasın, başım şişmesin, kimse benden bir şey istemesin” şeklinde özetlenebilir bir ruh halidir. Bir yere yetişme telaşının olmaması, sabahın köründe alarm yerine kuşların öttüğü, “bugün hiçbir şey yapmasam da olur” hissidir.

İşte o hissi bana her defasında yaşatan yer burası. İstanbul’a döndüğümde hâlâ üzerimde hafif bir çam kokusu, cebimde birkaç taş, zihnimde ise bir sürü “iyi ki gelmişim” cümlesi kalıyor.

Yalova’nın kalbinde bir oksijen deposu var: Termal. Benim sabah ritüelim burada başlıyor. Şehirde alarm sesiyle uyanmaya alışmış bünyem, burada kuş sesleriyle ve hafifçe yükselen buharla uyanıyor. Dağın oksijenini ciğerlerinize çekerken, İstanbul’daki bütün egzoz borularını topluca affediyorsunuz… 

Yalova Termal Park’ta bir sabah koşu rotamı uzatıp Aşıklar Yolu’na girdim.

İsmi bile bir miktar duygusal sabotaj içeriyor zaten. Ağaçlar el ele vermiş gibi, yapraklar adımlarına eşlik ediyor, ortalıkta bir romantizm dalgası…

Ben ise tek başıma yürüyordum.

İlk geçişimde biraz hızlandım; itiraf edeyim, yalnızlığımı yüzüme vuran bir güzellikti. Ama ikinci kez geçtiğimde fark ettim ki, orası illa iki kişiyle değil, kendinle el ele yürümek için de yapılmış bir yoldu. Kendime “seninle de güzelmiş” dedim.

Ve sonra… o mucizevi su. Yalova Termal Kaplıcalarının, 1911 yılında Roma'da yapılan kaplıcalar arası yarışmada “Suları En Şifalı Kaplıca” unvanının sahibi olarak altın madalya kazandığı şifalı sularına daldığınızda gerçekten de insan kendini sıcak suya değil, “yumuşaklığa” bırakmış gibi oluyor. Özellikle benim de konakladığım Thermal Saray Otel, bu deneyimi lüksle harmanlayarak, konfor sınavından tam notla geçiyor. Normalde üç gecelik bir konaklamayla gelmiştim ama suyun içindeyken aldığım her nefes “bir gece daha kal” dedi. Ben de dinledim.

Thermal Saray Otel, tam da benim aradığım dengeyi sunuyor: konforlu ama yapay değil, şık ama samimi. Odanızın penceresini açınca orman nefes alıyor, lobiye inene kadar en az üç görevli size nezaketle tebessüm ediyor. Ve sabahları misafirlerine sundukları açık büfe kahvaltı sayesinde kalpleri fethediyor… (Benim de kalbime giden yol sanırım midemden geçiyor.)

Yalova’da Gezilecek, Görülecek, Kaybolunacak Yerler

Yalova küçük bir şehir olabilir ama yapılacak şeyler konusunda “boyundan büyük işler” çıkarıyor.

Sudüşen Şelalesi: Adına yakışır bir serinlik. Fotoğraf çekmeye gidip, telefonunuzu ıslatmadan dönmeyi başarırsanız sizden iyisi yok.

Karaca Arboretumu: Bitkilerin CV’sini görmek isterseniz tam adres. Her ağaç “ben egzotiğim” diyor. 

Termal Park: Mide-göz-ayak suyunda şifa bulurken köşede papağanların sizinle fotoğraf çektirmeyi beklediği eşsiz bir doğal güzellik.

Ve tabiki benim favorim “Yürüyen Köşk.”

Atatürk’ün bir çınar ağacını kesmemek için köşkü raylar üzerinde kaydırdığı o hikayeyi ilk duyduğumda çok etkilenmiştim.

Köşkün önünde durup denize bakarken, hem geçmişin zarafetini hem doğaya duyulan saygıyı hissediyorsunuz.

Köşk yürümüş ama o zarafet Yalova’nın üzerine kalmış gibi...

Bazı yerlerden dönünce özlersiniz, Yalova’dan dönünce “yakında yine gelirim” dersiniz. Çünkü gerçekten gelirsiniz. Aynı gün içinde bile.

İstanbul’un karmaşasından sadece iki saatlik mesafede; dağın, suyun, kuşun, hatta papağanın bile size “sakin ol” dediği bir yer arıyorsanız, yönünüzü Yalova’ya çevirin derim.

Günümüzde şehir insanı, sabah 07.00’de kalkar. Önce bir telefonunu kontrol eder sonra da kahvesini içerken bilgisayarını açar. Birileriyle “zoom” yapar. Gözlerini kısarak ekranın karşısında gün doğumuna değil, PowerPoint’e bakar. Akşam olur, “Bugün de verimliydim.” der, çünkü Excel’de iki hücreyi birleştirmiştir, ondan beklenenleri yapmıştır.
Oysa köyde biri sabah 07.00’de kalkar, kahvesini içmeden tavuklara yem verir, su taşır, toprağı kontrol eder. Gözlerini kısarak gökyüzüne bakar. Akşam olur, “Bugün de verimliydim.” der, çünkü domatesler kızarmaya başlamıştır...

İki hayat da “iş”tir aslında; sadece birinde toprak verimlidir, diğerinde insan.

Son zamanlarda WWOOF adlı bir oluşum çıktı karşımıza — World Wide Opportunities on Organic Farms. Türkçesiyle: “İstersen gel, biraz salatalık topla, biraz da hayata dokun.” Modern çağın en sempatik gönüllü programlarından biri. İnsanlara dünyanın herhangi bir köşesinde bir çiftliğe gidip hem yardım etme hem de doğayı deneyimleme imkânı sunuyor. Bunun için herhangi bir ücret istemiyor. Çiftliklere giden gönüllüler; sabah tavuklara yem vererek, öğlen gözleme açmaya yardım ederek ve gün sonunda topladığı yeşilliklerden salata yaparak "emeğiyle" ödüyor orada olmanın bedelini.
Geçen hafta  “sabah toplantısında” Excel tablolarını açanlar, şimdi horoz sesiyle uyanıp kümeste yumurta topluyor. Evet, yumurta. Doğrudan tavuktan, QR kodsuz, katkısız. 

Ama dürüst olalım, köy romantizminin de filtresiz hali biraz zor. O “dinginlik” dediğimiz şey, bazen horozun sabah beşte bağırmasıyla bölünür. Elde çapa, sırtta ağrı; doğa ana güzel ama acımasız bir öğretmendir. Şehirdeki “deadline” köyde “ekin zamanına” dönüşür. 
Şehirde klimayla ısı ayarlamak varken, köyde tek ayarlayabildiğin şey ateşin harıdır. Şehirde sabah kahveni kapsül kahve makinesiyle yaparsın; köyde o kahveyi içmeden önce odun kesmen gerekir.

İki dünyanın da kendine has yorgunluğu ve çelişkileri vardır. Şehirde insan betona sıkışıyor, köyde bazen yalnızlığa. İşte "Gönüllü Çiftçiliğin" de asıl güzelliği burada yatıyor bence: Kaçmak değil, bir çeşit kendini denemek. Modernliğin ritmini yavaşlatarak köyün sabrını "tadımlık" yaşamak. Çünkü her insanın biraz şehir tozuna, biraz da toprak kokusuna ihtiyacı vardır.

Sonuçta hepimiz aynı yerden geldik: topraktan. Kimi hâlâ o gerçeği hatırlamak için ayakkabılarını çıkarıp çıplak ayakla basıyor toprağa, kimi o hissi unuttuğu için spor salonunda “grounding yoga” yapıyor.
Biri terini güneşin altında döküyor, diğeri ofiste klimanın altında. Ama günün sonunda herkes kendi toprağında bir şeyler ekip biçiyor.

Hepimizin bildiği ama unuttuğu üzere: Toprak kirletmez. Belki biraz çamur yapar, ama asla yalan söylemez.

Artık kimse düşünmüyor; herkes “paylaşıyor.” Oysa o avokadolu tostlar, orman meyveli kaseler, sadece kahvaltıdır; modernliğin değil, sindirimin konusudur...

Yediğin avokadolu tost seni çağdaş yapmaz; sadece lifli beslenen bir insan yapar..
Modernlik, tabağını değil zihnini renklendirmektir. Ama gel gör ki, günümüz insanı artık midesiyle değil, “story”siyle doyuyor.

Ne zamandan beri kendi kültürüne burun kıvırmak “çağdaşlık” sayılıyor? Her geleneksel şeyi “eski kafa” diye kenara atanlar…
Kusura bakmayın ama modern değilsiniz, sadece köksüzsünüz.
“Paris’te kimse böyle yapmıyor.”
“Londra’da insanlar asla şöyle davranmaz.”
Evet, onlar da sizin gibi taklitçileri izleyip gülüyor zaten.
“Çin malı insan” esprisini sizden önce onlar yapmış.

Kruvasanı sevmek harika; ama simidi aşağılayarak modern olunmaz.
O simidin susamında yüz yıllık şehir hikâyeleri var, kruvasanda ise tereyağı.
Hikâyeyi kaybedip yağa tapmanın adı modernlik değil, kimlik erozyonudur. Damak tatları tartışmaya kapalı ve özneldir. Ama sırf yemeğin kökeni yabancı diye alkışlamak da ithal bir sorundur…

Komşuna “çok old school” diye selam vermemek modernlik değil, yalnızlıktır.
Aile ziyaretini “boomer aktivitesi” saymak modernlik değil, köprü kurmayı reddetmektir. 
Bayramı sıkıcı bulup cadılar bayramında peruk takmaksa kültürel serbest düşüştür, başka da bir şey değil.
Her “challenge”a atlamak seni özgür kılmaz, sadece algoritmanın kölesi yapar.
Kendi hayatını başkalarının “lifestyle”ına benzetmeye çalışmak bireysellik değil, kimlik kiralamaktır.
Yeni çıkan her teknolojik aleti “must have” diye almak, kendini geliştirmek değil, kredi kartına işkence etmektir.
Modernlik, her bildirimde kalp atışın hızlanmadan da yaşayabilmektir biraz da.

Ve evet, her cümleye üç İngilizce kelime sıkıştırmak sana modern “vibe” vermez, kültürsüz “vibe” verir.
Bu “language mix” olayı da sanıldığı kadar “cool” değil, tam aksine biraz “cringe” haberiniz olsun :).
Kendi dilini “çok basic” bulup İngilizceyle süslemek dil bilmek değil; dilden fakir olmaktır. 
Modernlik; kıyafette, kahvede, aksanda değil, zihindedir.
Bir gün herkes aynı şeyleri paylaşıyor, aynı kelimeleri söylüyorsa, modernlik değil, toplu taklit yaşanıyordur.
Ve işte o zaman, “fine dining” tabakların arasında aç kalan tek şey: kimliğimizdir.
Kısacası: modernlik, başkasına benzemek değil; kendine benzeme cesaretini gösterebilmektir.

Renk paletleri belli: bej, gri, kahverengi. Hepsi “ruhu dinlendiriyor” diye savunuluyor ama sonuç ortada; ülkece hepimiz hastane odasında yaşıyor gibiyiz. Bir de kahve kupası var ki o da illa beyaz olacak. Yanına Apple logosu denk gelecek. Hikâyeye “an’ı yaşıyorum” yazarsan tamamdır, sen artık sade bir insansın(!). Ruhun hâlâ yorgun ama feed’in ferahladı, tebrikler.

Ben bu çabaya gerçekten hayranım. İç huzuru ararken Bali’den getirilen tütsüler, Tokyo’dan ithal defterler, Danimarka tasarımı mumlar… Hepsi “sadelik” adına. Oysa bizde minimalizmin mottosu “az çoktur” değil, “az pahalıysa olmamıştır.” Bir şeyin “sade” olabilmesi için fiyat etiketinde en az dört sıfır olması şart...

Ama dürüst olalım: Biz minimalist falan değiliz. Biz Türk milleti olarak tam tersiyiz: maksimalistlerin torunlarıyız.

Gösterişi severiz, duygularımız bile abartılıdır. Birini affedeceksek mesajla değil, şiirle yaparız. Ayrılıyorsak da öyle sessizce çıkıp gitmeyiz, fonda Burak Kut çalar, story akar, altına da “Yaşandı Bitti...” yazarız. Market rafında deterjan alırken bile “ultra” olana elimiz gider; “süper” sıradan, “mega” yetmez, biz “ultra”yız çünkü karakter bunu gerektirir.

Birisi sevdiğimiz diziyi eleştirdi mi? Kişisel saldırı sayarız. “Sen anlamazsın o sahne karakter gelişimiydi” diye sabaha kadar tartışırız. Biri tuttuğumuz takıma laf mı attı? Kollarımızı sıvayarak tartışmaya yüksek nabızla başlarız. Eş mi aile mi dost mu; kimin dediği önemli değil: Ama sonra da bio’ya “Sadelik, aklın zarafetidir.” yazarız... Shakespeare bile mezarından hayret ederi bize.

Ama bütün bu ironinin altında başka bir şey var: Biz sadeleşmekten değil, eksik görünmekten korkuyoruz.

O yüzden her köşeye bir obje, her duygumuza bir filtre, her yalnızlığımıza bir story koyuyoruz. Oysa gerçek sadeleşme; evi boşaltmak değil, içini boşaltmamayı öğrenmektir. Az konuşabilmek, az istemek, az ama doğru insanla kalabilmek… Mükemmel görünmeye çalışmadan düzgün bir insan olabilmek… Biraz eksik kalmayı, biraz sessiz kalmayı göze almak…

Çünkü içi dağınık bir ruh, bej duvarla değil, dürüst bir aynayla toparlanır. Yeni koltuk almadığında değil, yeni huzur satın almaya çalışmadığında sadeleşirsin. Minimalizm; duvarın rengiyle değil, niyetin berraklığıyla ilgilidir.

Ve işte acı gerçek: Ruhun kalabalıksa, evin ne kadar sade olursa olsun, yine bir gün o koltuğa oturup, içinden şunu geçirirsin: “Ben kim için sadeleştim?”

Gerçek minimalizm, satın alınamaz. O, taksitle değil, farkına varmakla başlar.

Neyi mi? 

Biraz eksik kalmayı, biraz sessiz kalmayı!

Ancak sonra bir bakıyoruz ki o liste, dolabın arkasına düşmüş, bir defterin arasına sıkışmış ya da telefonun notlar kısmında, en son 2017'de güncellenmiş. 
Tozlanmış, unutulmuş... Tıpkı ömrümüz gibi.  
Hayatın ironisi de liste uzadıkça bir bakmışız ki ömür kısalmış. İkisi ters orantılı ilerliyor, adeta Aristoteles’in trajedi tanımını yaşıyoruz, ama bu sefer sahnede ne kahramanlık var ne de katarsis. Sadece tüketilmiş bir hayat ve geride kalmış koca bir liste... 

Bizim görevlerimiz faturaları ödemek, trafikle boğuşmak ve sabah kahvaltısı yapmaya fırsat bulamadan öğle yemeğine yetişmek... Öyle ya, maddi yetersizlikler, zaman kıtlığı ya da her an elimizi kolumuzu bağlayan o içten içe büyüyen korku: 
Ya başaramazsak? Ya yeterince iyi olamazsak? Ya o listedeki "dağ tırmanışı" sırasında ayağımız kayarsa? 
Sahi, bu kadar çok "ya" ile kurduğumuz bir cümlede nasıl "yaşamak" kelimesine yer açacağız?

Tarihe baktığımızda: Caesar Rubicon’u geçerken arkasında bir liste bırakmadı, "Gelmiş geçmiş en büyük imparatorlardan biri olacağım, ama önce Akdeniz’in şu meşhur kalamarını yemeyi unutmayayım" diye not da almadı.  
O, ne yaptıysa yaptı; belki de liste tutmanın zamanını öldürdüğünü çoktan anlamıştı. Ama biz, modern çağın tüketici ruhları, hayatı yaşamak yerine onu kataloglamayı tercih ediyoruz. Acı tarafı da kataloglayarak hiçbir şey yaşamıyoruz. İşte tam da 
burada Cervantes’in Don Kişot’una dönüyoruz: Hayallerimize ulaşmak için devlerle değil, yeldeğirmenleriyle savaşıyoruz. Ve daha acısı, bu savaşın sonunda şövalye bile olamıyoruz, sadece yorgun birer "modern insan" olarak kalıyoruz. 
Sonuç mu? Liste, hayatın yazılı bir fıkrası gibi elimizde kalıyor. Hayallerimiz ise bizimle beraber toprağa karışıyor. "Daha fazla yaşa, daha çok gör, daha çok hisset" mottosuyla başlayan hayatlarımız, "zaten vakit kalmadı" bahanesiyle sona eriyor. Sahi, ölmeye vaktimiz kalacak mı? Çünkü yaşamaya kalmadığı kesin...

Belki de mesele, ölmeden önce yapılacaklar listesi hazırlamakta değil; ölmeden önce yaşamayı hatırlamaktadır. Bir şeyi kutuya tik atmak için değil, sırf içimizden geldiği için yapmakta... Çünkü belki de hayat, planlandığı gibi yaşandığında değil, akışına bırakıldığında en güzel haline dönüşür. Listeleri bir kenara bırakıp, elimizde kalan anın nabzını tutmayı öğrenmemiz gerekiyor. Zira hiçbir liste, yaşanmış bir anın yerini dolduramaz. Ve belki de en büyük “ölmeden önce yapılacak şey”, nihayetinde sadece yaşamaktır.

“Pardon, ama ben ne yaptım?” diyecek oluyorsun.
“Ne yapmadın ki?” diyorlar.

Savunma hakkın yok, avukatın yok, üstüne üstlük suçunun ne olduğunu bile bilmiyorsun. Ama karar çoktan verilmiş. Suçlusun. Nokta. 

Günümüzün iletişim anlayışı tam da böyle işte: Savunmaya gerek yok, çünkü kimsenin dinlemeye niyeti yok. Karşındaki seni anlamak istemiyor, sadece kendi doğrularını onaylatmak istiyor.
Mesele gerçeği bulmak değil artık; asıl mesele, "kimin gerçeği daha yüksek sesle bağırabiliyor" olduğu.

Bir zamanlar “hakikat” diye bir kavram vardı, hatırladın mı? Tozlu kütüphanelerde filan durur, saygı görürdü. Şimdi antika niyetine müzelerde sergileniyor. Çünkü modern insan, kendi penceresinden gördüğü manzarayı evrensel gerçek sanmaya fazlasıyla hevesli. Oysa pencerenin dışında bir dünya var. Bizden farklı çalışan kafalar ve bizden ayrı atan kalpler var…
Pencereyi biraz aç desen, “Rüzgar saçımı bozar!” diyor.
Perdeyi arala desen, “Ben karanlığımla mutluyum!”
Yani herkes kendi loş salonunda, kendi yankısının sesine aşık şekilde yaşıyor.

Sonra bir tartışma çıkıyor. Arkadaşınla, sevgilinle ya da ailenden o meşhur “Ben senin iyiliğini istiyorum” cümlesiyle başlayan biriyle bir kavgada buluyorsun kendini.
Ne söylersen söyle, karşındaki kişi “Ben haklıyım” frekansına ayarlı bir radyo istasyonu gibi.
Sen konuşuyorsun, o yayın yapıyor. Bir noktada “Ben de kendimi anlatmak ve açıklamak istiyorum” diyorsun ama yok, alıcı bozuk. İletişim dediğimiz şey artık karşılıklı değil; herkes sırasıyla monolog yapıyor. Bozuk plak gibi aynı fikirlerde takılmış, bakan ama görmeyen yüz binlerce insan türemiş…

İnsanlar artık dinlemiyor, sadece kendi cevap sırasını bekliyor.
Sen içini döküyorsun, “Beni de bir anla!” diyorsun, karşındaki ise kafasında çoktan kendi repliğini yazmış: “O öyle derse ben de böyle derim.”
Seni dinlemiyor, sadece kendi sırasının gelmesini bekliyor.
Ve sen o anda, Erol Evgin misali isyan bayrağını çekip “Bir de bana sor!” diye haykırmak istiyorsun, ama nafile… Çünkü karşındaki bir kulağa sahip değil artık; yalnızca yankı yapan bir megafon. Senin sesin ona ulaşmıyor; o sadece kendi sesinin gürültüsünde boğuluyor.

Peki, bize ne mi gerekiyor: Empati!

Ama maalesef tükendi, stoklarda kalmadı. Hiç mi yok? diye soracak olursan da: 'o artık "nesli tükenmekte olanlar" listesinde başı çekiyor' derim. 
Montaigne “Senin düşüncen benden farklı olabilir ama bu seni düşman yapmaz” demişti ya... Biz onu “Farklı düşünüyorsan kesin bana laf sokuyorsundur” diye çevirmişiz.
Yeni çağın parolası: “Aynı fikirde değilsek, sen tehlikelisin.”
Yani “düşünce farklılığı” bir çeşit ruhsal virüs gibi. Aman diyim maskesiz yaklaşmayın!

Bu durumu en çok sosyal medyada görüyoruz. Bir konu hakkında fikrini söylüyorsun ve hop! Mahkeme kuruldu. Duruşma beş dakika sürdü, hâkim sanal kürsüsünden kararını verdi: “Yanlış düşündüğün için banlandın!” Hızlı yargı, anında infaz.
Eskiden temyiz hakkı vardı; şimdi “yorumlar kapatıldı.” Herkesin elinde bir hâkim tokmağı, herkesin cebinde bir sansür butonu var. Gündemi ve yaptırımları kim mi belirliyor? Klavye başındakiler elbette!

Empati değil, infaz çağına hoş geldiniz.

Birinin seni anlaması mı gerekiyor? Yok öyle bir dünya.
Artık “dinlemek” sabır gerektiriyor, o da internet hızından daha yavaş bir şey zaten. Bugünün insanı, 15 saniyelik videolarla bilgi sahibi olup 30 saniyede hüküm veriyor. Bu yüzden karşındaki seni dinlerken aslında seni değil, kendi iç sesini duymakla meşgul oluyor.
Sen “Ben böyle hissediyorum” diyorsun, o “Yanlış hissediyorsun” diyor.
Kendini açıklamaya çalışıyorsun, “Savunmaya geçti, demek ki suçlu!” diyor.
Bir noktada anlıyorsun: Artık kimse anlamak için dinlemiyor, herkes yalnızca haklı çıkmak için dinliyor.

O yüzden bir gün biri gelip seni de bir şeyle suçlarsa, ona dönüp şu basit soruyu yönelt: “Bir de bana sor?” Ama sormayacaklar. Çünkü insanlar empatiyi bir dekor sanıyor, iletişimi ise kendi fikirlerini ilan edebilmek için bir araç. 

Senin hislerin mi? Komik olma… Onlar, sadece sahnenin arkasında unutulmuş eski bir dekor parçası.

Sen yine de anlat, belki bir gün biri gerçekten dinler. Tabii o gün, insanlık Mars’a taşınmış, trafik ışıklarında beklerken geçen süre vergiden düşülmeye başlamış, sokakta yürürken kimse omzuna çarpmadan yanından geçmeyi öğrenmiş olur. 

Yani? O zamana kadar bu soru; Erol Evgin’in bir şarkı sözü olarak kalmaya devam edecek gibi görünüyor... 

Başlıyorum:

Sabah yürüyüşlerimin en sevdiğim ritüeli bir zamanlar çok basitti: Yokuşun başındaki köşeden gazete almak. Henüz çayımın buharı tüterken taze mürekkep kokusuyla eve dönmek… O küçük büfe, semtin kalbinde atardı. O mahallenin sakinleri, o büfenin bizden önce uyanıp bizden sonra uyuduğunu bilirlerdi. Ve bir sabah fark ettim ki, eskiden yolumun üstünde durup gazete aldığım büfeler tek tek ortadan kalkmış.

Önce “tesadüf” sandım. Sonra sokak sokak dolaştım ve hepsinde aynı manzara: kepenkler kapalı, tabelalar sökülmüş. Sordum, soruşturdum; ama ipin ucu hiçbir yere bağlanmadı. Şimdi elimde sadece bir market kaldı. Yaşadığım semtte bir rafını gazetelere ayıran tek bir yer. Onun dışında gazete bulabileceğim tek bir adres yok.

Önce önemsemedim; “Herkes telefondan okuyor zaten” diye düşündüm. Sonra fark ettim ki, bu kayboluş sadece bir alışkanlığın değil, bir kültürün de kaybıydı. Çünkü gazete, benim için yalnızca haber demek değildi; sabahın kokusu, parmaklarımda kalan mürekkebin izi, sayfaların hışırtısı demekti. Gazete sayfalarını çevirmek, gündeme dokunmak gibiydi. Kâğıdın o canlı sesi, ekranların soğuk ışığında yoktu. Hiçbir zaman da olamayacaktı.  Bugün sahafların değişip önemini yitirmesi nasıl içimde bir boşluk yaratıyorsa basılı gazetenin kaybolmaya başlaması da aynı korkuyu uyandırıyor bende...

Üstelik mesele sadece nostalji de değil. Gazete, sosyolojik olarak da toplumu birbirine bağlayan bir damardır. Gazeteler kaybolurken, biz de farkında olmadan bir kamusal alanı yitiriyoruz. Eskiden kahvede, otobüste, parkta aynı manşete bakan insanlar olurdu. Kimisi bulmacanın cevabını yanındakine sorar, kimisi üçüncü sayfa haberine öfkelenirdi. Bunlar, bizim görünmez bağlarımızdı; ortak dilimiz, ortak meraklarımızdı... Wi-Fi yokken ortak olabildiğimiz nadir alanlardan biriydi Gazete okumak!

Basın, boşuna “yasama, yürütme ve yargıdan sonra dördüncü güç” diye anılmadı. Demokrasi nefes almak için gazetelere ihtiyaç duyar. İnternet haberciliği hız ve çeşitlilik sağlıyor olabilir ancak basılı gazetenin sağladığı yoğunluk, sakince düşünme, haberi sindirme ve yorumlama deneyimini hiçbir ekran veremiyor. Elimizde tuttuğumuz sayfaları çevirmek, ekran kaydırmanın aksine; bize, haberle aramıza bir mesafe koyup onu tartma, kenarına not düşme imkânı veriyor.

Bir zamanlar sahaflarda dolaşmak nasıl kitapların ruhuna dokunmamızı sağladıysa, sabah gazetesini almak da gündemin ruhuna dokunmak gibiydi. Bugün sahaflar giderek “konsept dükkân”lara dönüşürken, gazeteler de bir gün antika sayılacak belki. “Bir zamanlar böyle bir şey vardı” diye müzelerde sergilenecekler. Bu düşünce beni ürpertiyor; çünkü gazetenin kaybolması sadece bir formatın yok olması değil; bir toplumsal alışkanlığın, ortak bir dilin de silinmesi anlamına geliyor.

Bu yüzden, yaşadığım semtteki gazete bayilerinin kapanması benim için sadece bir "erişim sorunu" değil, bir medeniyetin yavaş yavaş çekilmesi gibi. Bugün yalnızca bir marketin rafında bulabildiğim gazete, belki yarın hiç olmayacak. İşte bu yüzden endişeliyim. Ve şunu merak ediyorum: Acaba gazeteyi kaybederken, birlikte yaşama kültürümüzün hangi sayfasını da yırtıp atıyoruz?

Modern çağ, insanlık tarihinin en telaşlı sahnesini kurmuş durumda. En konforlu koltuklarda oturuyoruz ama içimiz rahat değil; en hızlı telefonları kullanıyoruz ama birbirimizi aramaya vaktimiz yok. Kredi kartlarımız hep eksilerde, ajandalarımız ise ağzına kadar dolu… Daha çok çalışmak, daha çok harcamak, daha çok görünmek için ömrümüzü harcıyoruz… İşimizde mükemmel olmak zorundayız, sosyal çevremizde “aktif” görünmek zorundayız, en yeni restoranların müdavimi, en parlak mağazaların müşterisi olmak zorundayız. Çünkü bize öğretilen “İyi yaşam” dedikleri bu değil mi? Var gücümüzle bize özendirilen hayatı ve kimliği inşa ediyoruz. Ancak sonunda bu hayatı yaşamaya vaktimiz kalır mı, meçhul...

Filozoflar, bütün bu koşuşturmanın arasına bir parantez açıyor. Bize “Dur. Bir nefes al.” diye fısıldıyor.

Schopenhauer, günlerini bir sonraki maaşı, terfiyi, indirimleri, tatil fırsatlarını kovalayarak geçiren bizlere bambaşka bir öneride bulunmuş: "Bilge olmak". Bilge; arzularının üstesinden gelmiş, dünyanın çığırtkan telaşına kulaklarını tıkayabilmiş kişiydi onun gözünde. Ama Schopenhauer, biz faniler için daha pratik bir yol da sunmuş: Zihnimizi berraklaştıran sanata ve felsefeye zaman ayırmak. Çünkü bir tabloya dalıp gitmek, bir satırda takılıp düşünmek, bir şarkıya eşlik etmek ruhun yükünü hafifletir. Günlük koşturmanın içine serpiştirilmiş bir dinginlik anı, hayata bir mola, bir derin nefes için alan verir. Hatta hayatın bizzat kendisini bile güzelleştirebilir.

Epikür ise bambaşka bir yerden seslenmiş: "Hazda saklıdır mutluluk, ama ölçülü olanında." Ona göre fazlası, tatminsizlikten başka bir şey getirmezmiş. Bir kadeh şarap keyiftir, ama şişenin dibine inmek pişmanlık... Bir dostla edilen sohbet ruha ziyafettir, ama kalabalık sofralarda kimse kimseyi duymuyorsa yalnızlık daha sahicidir! Epikür’ün öğrencileri, mutluluğun abartıda değil, dinginlikte ve paylaşımda gizli olduğunu göstermek için komünal yaşam biçimleri denerken, aslında bugünün telaşlı şehirlilerine de bir mesaj bırakmış: Daha azla, daha çok huzur mümkündür.

Doğu’ya uzanalım. Taoizmin kurucusu Lao-Tzu, bize en yalın ama en güçlü hatırlatmayı yapmış: “Doğa acele etmez, yine de her şeyi başarır.” Bir ömür boyu sarayda görev alabilecekken makamını bırakıp dağlara çekilmesi, bize hâlâ ders verir. “Sakin bir zihne bütün evren teslim olur,” derken aslında çağımızın kaygılı insanına seslenir. O kısacık cümlenin ardında şu davet gizlidir: “Koşma. Bir dakika sadece var ol. Belki evreni değiştiremezsin ama kendi ruhunu bulabilirsin.”

Peki biz, bütün bunları bugünün hengâmesinde nasıl yapacağız? Belki de cevap düşündüğümüz kadar karmaşık değildir.

Önce bir ayağa kalk, gözündeki 'modern gözlüğü' çıkartıp bir kenara koy, mümkünse de nereye koyduğunu unut. Sonra dışarı çık ve bir parkta yürümeyi dene. Telefonunu cebine koy ve kulaklığını çıkar; ayaklarının altındaki yaprakların hışırtısını, dallardan yükselen kuş seslerini duymak için de bir süre o kulaklığı tekrar takma. Kaldır kafanı ve gökyüzüne bak: Gökyüzünün gün batımında nasıl da ağır ağır renkten renge döküldüğünü izle; önce mor, sonra turuncu, ardından laciverte açılan o sabırlı geçişi fark et. Ay'ın nasıl da acele etmeden ortaya çıktığını izle. Etrafındaki ağaçların hiçbir yere yetişmeye çalışmadığını, çiçeklerin açmak için doğru zamanı beklediğini ama ona rağmen ne kadar da harika olduklarını fark et. Kitaplığından bir kitabı seç ve oku. Ama öyle sayfalarını hızlıca tüketmek için değil; bir cümlenin sana çelme takmasına izin ver: Altını çiz, üzerine eğil, kendine sorular sor... Gece olunca ışıkları biraz kıs, balkona çık ve yıldızların da tabiattaki her şey gibi kendi takviminde nasıl da ışıldadığını gör. Şehrin telaşına rağmen gökyüzünde hâlâ sabırla tutunduklarını, kendilerini göstermek için doğru zamanı beklediklerini ve en önemlisi insanların aksine acele etmediklerini fark et ve fark ettiğinde: Tabiattaki her şeyin, bizim dünyamızdaki kaygılardan ve telaşlardan çok daha gerçek ve çok daha kalıcı olduğunu anlayacaksın...

Bazen de en basitini yap: Bir kahve alırken sadece kokusunu içine çek. Bir dostunun anlattıklarını “cevap vermek için değil, duymak için” dinle. Yolda yürürken kaldırımlara değil, yol kenarındaki lavantalara, begonyalara bak. Hatta kendine küçücük bir soru sor: “Ben bu kadar acele etmek istiyor muyum, buna gerçekten ihtiyacım var mı?” Sadece bu sorunun kendisi bile yükünü biraz olsun hafifletebilir.

Günlerin telaşından tamamen kaçamayız, bu doğru. Faturalar, sınavlar, iş toplantıları, trafik… Hepsi orada duracak. Ama arada bir, Schopenhauer’in “duruluk anı”na, Epikür’ün “ölçülü haz”ına, Lao-Tzu’nun “doğanın sabrına” kulak verirsek; belki de hayat bize koşarken değil de durduğumuz anlarda daha cömert davranacaktır.

Çünkü asıl mesele; zamanla yarışmak değil, zamanla barışmaktır...

Mesela… Tırmandığımız ağaçlarda tutunacak dal bulamadığımızda yere çakılışımızı, süt dişimiz düştüğünde yastığın altına koyup sabaha mucize bekleyişimizi özledim. Yanlışlıkla dilimizi ısırdığımızda gözlerimiz dolarken bir yandan da “kanın tadı neden metal gibi?” diye kafa yorduğumuz anları hatta haklı haksız yediğimiz bütün terlikleri özledim. Saklambaç oynarken görünmez olduğumuzu zannedip dikenli çalılıkların içinde nefesimizi tutarak saklanışımızı… Hırsız polis oynarken düşüp dizimizden sızan kırmızı sıvıya ‘ketçap’ muamelesi yaptığımız anları da özledim.

Kimsenin ağlamasına kıyamayan o minicik kalbimizin, yemekler de arkamızdan ağlamasın diye; balon gibi şişmiş karnımızla zorla tıka basa yediğimiz o son lokmalarımızı özledim…

Dondurmamızı erittiği için içten içe güneşe küsüp somurtmalarımızı özledim. Tek derdimiz oydu, tek öfkemiz onaydı o yıllarda. Keşke hayatımız boyunca en büyük kavgamız, eriyen çikolatalı külahlarımızla kalsaydı. Ama öyle olmadı. Çünkü kızgınlıklarımız da, hayal kırıklıklarımız da bizimle birlikte büyüdü. Biz boy attıkça onlar da toprağın altından fışkıran kökler gibi uzadı, derinleşti. Ve sonunda, güneşe bile kızmaya üşenen çocuklardan; dünyaya darılan yetişkinlere dönüştük…

Mahalleye pamuk şekerci geldi mi, hayat birden festival havasına bürünürdü. Onu sokağın köşesinde görünce oracıkta bekletir, nefes nefese eve koşar, annemizin bozukluk bulma ihtimaline umut bağlardık. Şansımız yaver giderse elimizdeki üç beş kuruşla o pamuk şekerin bulut gibi dalına kavuşurduk. Meğer ufacık şeylerden, boyumuzu aşan mutluluklar devşirmek yalnızca çocuklukta mümkünmüş. Büyüyünce fark ediyor insan: Artık bırakın boyumuzu aşmasını, mutluluğun kırıntısına denk gelmek bile piyango gibi. Pastamızdaki mum sayısı arttıkça neşemiz azaldı. Mumları üfledikçe dilekler büyüdü ama safiyet küçüldü. Çocukluğun pamuk şekerinden geriye ise sadece damakta kalan yapış yapış bir hatıra kaldı.

Büyüdükçe yeni kavramlar tanıdık, benimsedik ve onlara göre hareket etmeye başladık, yeri geldi bazen de karşı çıktık. Oysa küçükken ne sistem vardı bizim renkli dünyamızda, ne siyasetler, ne de ay sonu dertleri...

Bizim siyasetimiz, portakalı soyup da başucumuza koyana kadardı; ve sonucunda kimse itiraz etmezdi, edemezdi. Çünkü haksızlık yapılmazdı, haksızlık ney bilinmezdi. Neydi sahiden haksızlık? Körebe oynarken çaktırmadan bandananın altından bakmak mıydı? Yoksa saklambaçta normalden hızlı saymak mıydı? Bunlar değilse eğer haksızlık denen şey, dünya epey çirkinleşmiş demektir. 

Bizim siyasetimiz de anayasamız da; akşam ezanıydı, anne babamızın koyduğu kurallardı ve tabiki komşumuz o polis amcaydı. Gecikirsek, oynadığımız topla evlerin camlarını kırarsak veya oyunlarımıza komşu çocuklarını almazsak; mahkeme kurulmazdı belki ama akşam yemeğiyle birlikte güzel de bir azar yenirdi. 

Çocukluğumuza birde aşkımız eklenirse, yüzümüz yediğimiz pamuk şekerlerden farksız kalırdı. Bir anda bütün harçlıklarımız hediyeye, en sevdiğimiz oyun da kutu kutu penseye dönüşürdü. Çünkü çocukluk aşkımızın elini tutabilmek için, kutu kutu pense bahanesinin arkasına saklanırdık…

Seyrek dişlerimizin, çelimsiz bedenimizin ve yaptığımız abartılı şirinliklerin bize sağladığı “doğal cazibe” sayesinde bütün büyüklerin başımızı okşaması, yanaklarımızı sıkması olağan bir durumdu. O kadar olağandı ki, kendimizi evrensel bir sevgi markası sanıyorduk. İşte bu yüzden, çocukluk aşkımızın bize surat asması, göz devirmesi ya da nefretle arkasını dönmesi; kafamıza taş saklı bir kartopu fırlatılmış gibi canımızı yakıyordu. Hatta öyle anlarda, kalbimiz göğsümüzden fırlayacak sanıyor, “bu kesin kırıldı” diyorduk. Sonra fark ediyorduk ki aslında kırılan şey kalbimiz değil, şekerden yapılmış özgüvenimizdi. O an yaşadığımız hayal kırıklığı, ağaçtan düşmenin, ip atlarken takılmanın, yakar top oynarken tam suratına isabet etmenin acısıyla yarışıyordu. Ve biz, çocuk aklımızla, yara bandı yapıştırıp iyileşeceğini umuyorduk. Ama kalp dediğin öyle kolay kolay kabuk bağlamıyordu. Hatta o masum hâlimizle, kalbimizin üzerine çizgi film karakterli yara bantları yapıştırmaya çalışıyor, ama hiçbir işe yaramadığını görünce daha da ağlıyorduk. Çünkü ilk defa öğreniyorduk: kalp, dize benzemiyordu; düşüp kanasa da kolay kolay iyileşmiyordu.

Sonra büyüdük... 

Oyuncaklarımız rafa kaldırıldı, bazıları da başka çocuklara verildi. Bizim çocukluğumuzu kaybettiğimiz gibi, toplarımızda havasını kaybetmeye başladı. Ve söndüler, çocukken kurduğumuz birçok hayal gibi... 

Artık akşam ezanı eski önemini kaybetmişti bizim için ve portakalı da yalnız yemek için soyuyorduk. Ve en büyük hayal kırıklığımızı da, pamuk şekerin pamuktan yapılmadığını öğrendiğimiz zaman yaşadık. İnanmak istemedik. Kulağımızı kapattık. Kapatırsak duymayız, hiç öğrenmeyiz sandık. Hiçbir delil, çocuklukta kurulan düşleri yıkmaya yetemezdi çünkü; yetmemeliydi...

Ve artık en güzel anılarımız, çocukluğumuzdaki anılarımızdı. Hiç kaybolmasınlar, yıllar sonra bile ilk günkü gibi hissettirsinler istedik. Dondurmak istedik bu yüzden buzdolabında. Hep öyle taze kalsın masumluğumuz, saflığımız diye.

Ama öyle kalmadı tabi. Oyuncaklarımız azaldıkça, problemlerimiz ortaya çıkmaya başladı. Biz bir şeylerle oynamayınca, hayat bizimle oynamaya başladı. Bir bandana takıp her şeyden kurtulabiliriz sandık, ama hayatın bir körebe olmadığını yeni anladık. En kötüsü de problemlerden saklanınca her şey çözülür sandık, sonra hayat geldi ve ebeledi bizi...

On yaşına geliyorsun, artık hayatın merkezi okul koridorları… Arkadaşlık kavramı ilk kez ciddiyet kazanıyor: Sıranı paylaşmazsan küslük başlıyor, paylaşınca ömürlük dostluk ilan ediliyor. Bir oyun konsolunun başında geçirilen akşam, bütün ömürden daha uzun geliyor. O yaşlarda zaman, insanın üstüne üstüne koşuyor ama fark edilmiyor… Deftere yanlış yazınca silgiyle silmeyi öğrendiğinden hayatta da hata yapınca silinecek sanıyorsun. O yüzden de ebeveynlerinin ya da okul müdürlerinin neden bu kadar kızdığını bir türlü anlayamıyorsun. Dünyan ufak; ama hayallerin, defterinin kenarına çizdiğin devasa roketler kadar büyük.

Yirmi yaşına geldiğinde kendini ölümsüz zannediyorsun. Sanki içinde bir motor takılı gibi koşuyorsun. Bu yaşlarda hayatının geri kalanı için tuğlaları bir araya getirmeye çalışıyorsun. Önündeki belki de kırk yılın zeminini hazırlamaya başlıyorsun. Üniversiteye girmişsin belki ya da başka bir şehrin tren garında valizinin üstünde oturuyorsun. Yirmisine vardığında, “Hayat ne zaman başlayacak?” diye soruyorsun. Zannediyorsun ki her şey yarın olacak: yarın aşık olacaksın, yarın iş bulacaksın, yarın hayatı anlayacaksın… Yarın hayatının en büyük günüymüş gibi hissediyorsun, ama o “yarın” bir türlü gelmiyor. Yirmiler, insana sabahları kahveyle, geceleri sigarayla ayakta kalmayı öğretiyor. Üniversite amfisinde ders molalarıyla, kiralık evde sabaha kadar süren kahkahalarla ve yarım kalmış aşklarla yoğruluyorsun. Bu yaşlarda aşk, kalbin göğüs kafesine sığmadığını kanıtlıyor bize. Herkes Mecnun, herkes Leyla oluyor. Gençliğin enerjisiyle dünya senin sanıyorsun, ama cebindeki para bakkaldan ekmek almaya bile yetmiyor. Yirmiler, insanı şarjör gibi boşaltıyor; hem gençliğini harcıyor hem de sabrını son damlasına kadar...

Otuzlarda gerçekler suratına çarpıyor. İş, güç, evlilik, sorumluluk… Otuz yaşında, artık gençlik ateşinin külüyle yaşıyorsun. Kendini “çocuk değilim” diye ispat etmeye çalışırken, aslında içten içe de çocukluk özlemi çekiyorsun. Üniversite arkadaşlarından çoğu evlenmiş, bazıları boşanmış, bazıları ise hâlâ WhatsApp grubunda “yarın görüşelim” diye yazıp asla görüşülmeyen insanlar kategorisine geçmiş. Hayatın hesap defteri kabarıyor: Kira, fatura, iş yetiştirme, patronla didişme… Yatak odasındaki komodin çekmecesi aspirinle dolmuş; çünkü baş ağrısı artık romantizmin önüne geçmiş. Bekârsan, aile büyükleri “Hadi artık!” diye baskı yapıyor; evliysen de “Çocuk ne zaman?” diye. Her iki durumda da bir türlü yetemiyorsun. Ve otuzlarına geldiğinde Turgut Uyar’ın şu dizeleri daha da bir anlam kazanıyor: 
“Düşünüyorum da; Biz büyüyerek çocukluk etmişiz.”

Kırklı yaşlar, insan ömrünün “bilanço devri.” Yirmilerde “Ben kimim?” diye sorarken, kırklarda artık “Ben neler yaptım, neleri eksik bıraktım?” diye hesap tutmaya başlıyorsun. Birden fark ediyorsun ki gençliğinde uğruna sabahladığın meselelerin çoğu, bugün marketten alınacak süt kadar önemsiz. Dost sandıkların incelmiş, düşmanların ya küsmeyi unutmuş ya da çoktan emekliye ayrılmış; geriye sadece hayatının özünü taşıyan birkaç hakiki insan kalmış. Hayatın temposu biraz yavaşlamış gibi görünüyor ama sorumluluklarının ağırlığı iki katına çıkıyor. Çocukların varsa ergenliğin çalkantılarıyla boğuşuyorsun; yoksa anne babanın saçlarının beyazlayışına, ellerinin titremesine tanıklık ediyorsun. “Ben asla böyle olmayacağım” dediğin ne varsa, işte o yıllarda sinsice hayatına sızıyor: Televizyon karşısında uyuyakalmak, yeni çıkan şarkılara burun kıvırıp “bu da şarkı mı?” demek, hatta marketteki indirim broşürlerini görünce gözlerinin parlaması…

Elli yaş, insanın kendisiyle kavga etmeyi bırakıp barışmayı öğrenmesi gereken eşik gibi. Orta yaş krizi değil; orta yaş muhasebesi. Çocuklar büyümüş, hayaller küçülmüş; senin için büyük olan hedeflerin çoğu, artık onların yoluna döşediğin taşlara dönüşmüş. Bir zamanlar “Ben yapacağım!” diye yumruğunu masaya vurduğun şeylerin çoğunu, şimdi çocuklarının yapabilmesi için dua ediyorsun. Onlar koşuyor, sen kenardan izliyorsun, gerekirse alkış tutuyorsun. Ama bu yaşlarda başka bir şey daha var: Zaman ile arandaki mesafenin yanına  birde teknolojiyle de arana bir uçurum açılıyor. Sen hâlâ çekmecende titizlikle sakladığın düğün kasetlerini arada bir tozunu silerek eline alırken, çocuklarının düğünlerini “reels” diye birkaç saniyelik videoya sıkıştıracaklarını biliyorsun. Senin için anılar ağır, saklanması gereken bir miras gibiler; onlar içinse paylaşılması gereken bir akış. Elli yaş, insanın geçmişin hatalarını artık sırtında taşımadığı; yerine, onlara “öğreti” diyerek kucak açtığı bir çağ. “Keşke”lerini raflara kaldırmışsın, “iyi ki”lerin özenle toplanmış. Fotoğraf albümlerini karıştırırken fark ediyorsun: Hayat, pişmanlıkla değil, hatırladıklarınla anlam kazanmaya başlamış. Ve işte o yıllarda en çok özlediğin şey, gençlik hayallerin değil; annenin sesi, babanın gölgesi olmuş. Çünkü biliyorsun ki hayat, büyüdükçe sadeleşmiş; geriye kalansa yalnızca gerçekten ihtiyaç duydukların olmuş. Elli yaş, işte o yalınlığın kıymetini anlamakmış: Sessiz bir sabah kahvesi, evin içinde yankılanan bir kahkaha, ya da yıllar sonra elini tuttuğunda hâlâ aynı sıcaklığı veren bir dost… Elli yaş, bir dönemin kapanışı değil; insanın hayatla nihayet aynı dili konuşmaya başladığı yaşmış...

Altmışına geldiğinde, sabahları belin günaydından önce uyanıyor. Eskiden yeni bir güne açılan kapı olan sabah ışığı, artık sana bedeninin hatırlatmalarıyla geliyor. Hastane koridorları yavaş yavaş hayatının yeni kafelerine dönüşüyor; orada tanıdık yüzler bile ediniyorsun. Kan tahlili sonuçlarını beklemek, gençliğinde sevgilinin mesajını beklemek kadar heyecanlı ve bir o kadar da tedirgin edici olmuş artık. Bu yaşlarda hırsların usulca kenara çekiliyor, yerini hatıralar alıyor. “Yarın” kelimesi azalıyor, “dün” daha çok telaffuz ediliyor. Gelecek planları yerini, geçmişin anı defterine bırakıyor. Yavaşlıyorsun... Ve işin ilginci, yavaşladıkça görmeye başlıyorsun: Gençliğinde koşa koşa geçtiğin sokakların, fark etmeden önünden geçtiğin insanların, vakit ayırmadığın ayrıntıların kıymetini görüyorsun. O zaman anlıyorsun ki hayat, bir maraton değilmiş; uzun, sabırla ve tadını çıkara çıkara yürünmesi gereken bir yolmuş. Altmışında, zamana yetişmeye çalışmıyorsun artık; onunla yan yana yürümeyi öğreniyorsun. Çünkü biliyorsun: Ömrün özü, varmakta değil; o yol boyunca gerçekten görebildiklerinde saklıymış.

Yetmiş yaşına geldiğinde torunların oluyor, onlarla birlikte yeniden beş yaşına dönüyorsun. Çocuklarının sesinden daha tatlı geliyor torunlarının gülüşü; çünkü artık işe yetişme telaşın yok, onların kahkahasına uzun uzun kulak verebiliyorsun. Bu yaşlarda bastonun bir köşede duruyor, tansiyon aletin sehpanın üstünde, gözlüğün hep kayboluyor. Sabahları eklem ağrılarınla uyanıyor, akşamları uykuya dalmadan önce “yarın da böyle kalkabilecek miyim?” diye içinden geçiriyorsun. Ama bütün bu yorgunlukların arasında, torununun elini tutmak sana gençliğinin en güçlü anlarını hatırlatıyor. İçinde hâlâ koca bir çocuk var ama bedenin, yılların faizini senden tahsil ediyor; dizlerin çöküp misketleri yerden alamıyor, merdivenleri inerken tutunacak bir kol arıyorsun. Yine de sofrada en tatlı lokmayı gizlice torununa uzatırken gülümsüyorsun; çünkü biliyorsun, artık senin hayatında en değerli yatırım banka hesabındaki para değil, dizine oturan o minik ellerin sıcaklığı. Yetmişinde öğreniyorsun ki, yaşlılık aslında eksilmek değil; eskiyerek tamamlanmaya başlamakmış...

Seksen yaşına geldiğinde bastonla yürüdüğün yolda, zihnin hâlâ koşmak istiyor ama beden, yılların kredisiyle çoktan emekliye ayrılmış. Merdivenleri çıkmak nefesini yarı yolda bırakıyor, tansiyon ilacını almayı unuttuğunda başın dönüyor, torunlarının peşinden koşmak artık hayal oluyor. Ama yavaşladıkça detaylar güzelleşiyor: bir ağacın gövdesindeki ince çizgilerde kendi yıllarını görüyorsun, sabah ezanının sesi artık sadece bir çağrı değil, hayatın devam ettiğini hatırlatan bir nabız gibi geliyor. Torunlarının ayak sesleri evin içinde yankılandığında, gençliğinde duymadığın kadar derin bir huzur buluyorsun. Sekseninde insan anlıyor: yaş almak aslında ölmeye yaklaşmak değil, yaşadıklarını biriktirmekmiş. İçinde koca bir arşiv var: kahkahalar, kavgalar, kırgınlıklar, başarılar, pişmanlıklar… Hepsi aynı albümde, aynı raflarda, tozlu ama silinmemiş. Geçmişin sayfalarını çevirirken gözlerin bulanıyor ama kalbin daha net görüyor.

Doksan… Hatırlayacak çok şeyin var ama hafızan artık cimri davranıyor. Dün akşam yediğini unutuyorsun ama elli yıl önceki bir şarkının sözünü ezbere söylüyorsun. Her gün bir şeyler siliniyor. Doksan yaş, hafızanın daraldığı ama kalbinin genişlediği yaş: artık küçük ayrıntılar — bir komşunun selamı, sabah çayın kokusu, pencereden görünen balkondaki sardunyalar — bir romanın satırları gibi kıymetleniyor. Bu yaşta sabahları yataktan kalkmak bir plan, ilaçlarını hatırlamak bir ritüel; reçeteler, doktor randevuları, gözlük camlarının çizilmesi gündelik gündemlerin arasında. Zaman zaman utanıyorsun unutkanlığın yüzünden; bir kağıda isimler, tarihler, “bugün ne yapılacak” notları yapıştırıyorsun. Ama aynı zamanda daha az yoruluyorsun geçmişin yükünü taşımaktan; öfke azalıyor, seçimlerin sınırlıysa da merhametin artıyor. Ve bu yaş eğer gelirse, artık hayata yalnızca “misafir” olduğunu kabul ediyorsun. Bir koltukta oturup çocuklarını, torunlarını, hatta onların çocuklarını izlerken şunu düşünüyorsun: Şimdi ölsem; iyilikle mi anılırım öfkeyle mi? Ölüm yaklaştığında, geriye kalan tek zenginlik, sevgiyle hatırlanmak oluyor.

Eskiden böyleydi, evet. Şimdi nasıl mı?

Şimdilerde 'sevgi' öyle bir hale geldi ki; sanki markette reyondan alınabilecek bir ürünmüş gibi tüketiliyor. Hızla erişebildiğimiz, altı boşaltılmış, içi plastikleşmiş yavan bir duygu haline geldi. Birinin "Seni Seviyorum" deme şeklinden de bunu anlayabilirsiniz. Öyle serenatlarla, bir buket çiçekle veya içten bir buseyle ifade edilmiyor artık sevgi: Bir paragraf cümle, birkaç beğeni, üç emoji yetiyor da artıyor... Sevgi sandığımız şey aslında sanal bir sokakta, herkesin yolunu kaybettiği bir karmaşa haline geldi. O yüzden “Sevmek mi daha önemli, sevilmek mi?” sorusuna cevap ararken önce şu yanlış sokaktan bir çıkarayım sizleri. 

Bu sorunun cevabını ararken, aslında sevginin kendisini nereye koyduğumuza bir bakmalı: Sevmek bir fiil, bir tercihtir; sevilmek ise bir sonuç. Ama bizler, direkt sonucu talep ediyoruz. Öyle ki, sevilmek için seviyor gibi yapmayı bile göze alıyoruz. Bu yüzden "Seviyor musun, yoksa sadece seviliyor musun?" sorusu, ilişkilere terapi odalarında değil, en çok sosyal medyada sorulmalı artık. Çünkü orası, yalan sevgi ekonomisinin ana borsası. 

Elbette insan fıtratı gereği sevilmek istiyor. Bu, "Ben varım, buradayım!" demenin en ilkel, en saf yolu. Onaylanmak, takdir edilmek, görülmek hepimizin içgüdüsel bir ihtiyacı. Öte yandan, sevmek, daha zor ve biraz daha riskli bir spor dalı. Çünkü sevmek aktif bir durumdur. Çaba gerektirir. Sevdiğimiz şeyi sulamamız, onunla ilgilenmemiz, onu anlamamız ve ona sahip çıkmamız gerekir. Ama gelin görün ki, bu sulama işlemi genelde karşı taraftan bir geri dönüş beklenerek yapılıyor. Bizim kültürümüzde sevmek, “karşılıklı hizmet sözleşmesi” gibi işliyor. Seviyorsan, sevileceksin. Sevmiyorsan sevilemezsin de, kusura bakma kardeşim, sistem dışısın. 

Oysa sevmek, riskli ama derin bir iştir. Çünkü severken kırılabilirsiniz, karşılık bulamayabilirsiniz. Hiç bilmediğiniz yanlarınızla tanışabilir ve tanıştığınıza hiç de memnun olmayabilirsiniz. Bir gün dünyanın en mutlu insanıyken öbür gün kendinizi 'acısız intihar yöntemleri' aratırken bulabilirsiniz. Bu sancılı ama eşsiz duygular eşliğinde belki de ilk defa yaşadığınızı hissedersiniz: Çünkü gerçekten sevmiş olan herkes anlar ki "nefes almak, yaşamak için yeterli değildir."  İşte bu çaba, bu emek, sevgiyi asıl anlamlı kılan şeylerdir.

Sevilmek ise, bir sonuçtur; çoğu zaman sizin kontrolünüzde değildir. Ne kadar çabalarsanız çabalayın, karşınızdaki sizi sevmeyi seçmeyebilir. Ama seçti diyelim. Duygularınıza karşılık bulduğunuz noktada da “sevilmenin ağırlığı” başlar. Sevilmek sandığımız kadar kolay bir şey değildir aslında. Çünkü sizi seven insanın sizden beklentisi olur: “Beni seviyorsun, tamam, ama niye fotoğrafımı beğenmedin? Niye doğum günümde hediye almadın?..”  Bakın, sevilmek bazen tehlikeli bile olabilir. İnsan, sevildiğini hissettiğinde kalbinden sırtına doğru bir sorumluluk yüklenir. Ve işin kötü tarafı, bu sorumluluk, hiç sevilmiyor olmaktan çok daha ağır olabilir.  

Gelelim sorumuzun özüne: "Sevmek mi daha önemli, yoksa sevilmek mi?" Bilmiyorum!

Ama şunu biliyorum: Asıl mesele: Biz sevgiyi hangi terazide tartıyoruz?

Sosyal medya paylaşımlarıyla mı, yoksa hayatın küçük anlarıyla mı?

Bana soracak olursanız, sevgiyi; fotoğrafın altına bıraktığımız bir kalp emojisiyle değil, sevdiğimiz kişiyle paylaştığımız bir an ile ölçmeliyiz. Kamera flaşları yerine gözlerimizin içinin parladığı, fotoğraf çekinmenin aklımıza dahi gelmediği o zamansız anlar ağır gelmeli terazide. Hastayken gelen 'geçmiş olsun' mesajı yerine; başucumuzda bulduğumuz bir kase çorba olmalı anlamlı olan. Sevgimizi, dijital vitrine konulacak bir ürün gibi sergilemek yerine; başkalarından sakınıp kalbimizin kasasında sakladığımız bir cevher haline getirmeliyiz.

O yüzden size tavsiyem: Çiçek alın, ama o çiçeği Instagram’a koymayın. Hatta en iyisi, siz çiçeği de almayın. Çünkü sevmek, bir buket papatya almak değil, o papatyaları sulayacak sabrı göstermektir. Sevilmek ise papatyayı alanın değil, koparmadan olduğu gibi seven birinin işidir. Ama biz ne yapıyoruz? Çiçekle pozu çekiyoruz, sonra onu bir köşede unutuyoruz. 
İşte modern sevginin özeti bu: Papatya soluyor, ama beğeniler hâlâ yağıyor. Sevgi, kimin umurunda? Gerçek sevgi, çiçekle gösterilmez; çiçeği soldurmadan yaşatmakla kanıtlanır.

Arada kalmış gibiyiz; Sosyal medyadan flört edip bir kahve içmek ile nişanlılık ciddiyetine girmek arasında sürekli gidip geliyoruz. Üniversite kampüslerinde, kafelerde, sosyal medyada hep aynı sorunun etrafında dönüp duruyoruz: “Biz şimdi neyiz?” 

Çünkü değişen çağ, teknoloji ve sosyal medya bizi yepyeni kavramlarla tanıştırdı: SituationShip, Ghosting, Breadcrumbing, Benching ve en fenası DTR Talk... Gördüğünüz gibi, 2025 yılında yaşayan yirmili yaşlarındaki bir gencin; yaşadığı ilişkiyi tanımlayabilmesi için en az B1 seviyesinde İngilizce bilmesi gerekiyor. Eskisi gibi mendil düşürüp "Sevgili Adayına" göz kırpmak falan yok ne yazık ki... Onlar yeşilçamda kaldı. Artık mendilini düşürene değil, filtresini düşürene bakılıyor bu devirde. 

Bu kafası karışık neslin zihni, her gün rutin sorularla dolup taşıyor:

• Mezun olunca ne yapacağım?

• Kendi işimi mi kursam, yoksa sosyal medya fenomeni mi olsam?

• YouTube’da daha çok para var gibi geliyor…

• Hikâyeme kaç “like” geldi?

• Çıkma teklifi geri mi gelmeli?

• Yurtdışında mı okusam?

• İki seneye evlenirsem hedeflediğim yaşta anne/baba olabilirim mi?

Ama en çok da şu soruda sıkışıp kalıyoruz: “Peki biz şimdi neyiz?”

Diploma için okul, para için iş, huzur için eş, takipçi için poz derken aslında hiçbirini tam anlamıyla yapamaz hale geliyoruz.

• Aile desteği yoksa okuyabilmek için çalışıyoruz.

• Hem okuyup hem çalışıyorsak sosyalleşecek enerjimiz kalmıyor.

• Sosyal pilimiz tükendiğinde ise “hayalimizdeki eş”i sosyal medyada arıyoruz.

Ama dijital platformdan tanışınca içimizi şu sorular kemirmeye başlıyor: Gerçekte de fotoğraftaki gibi mi? Photoshop var mı? Fake mi, beni mi dolandırıyor?

Bir de işin red flag kısmı var. Eskiden red flag, “henüz askere gitmemiş olması” ya da “anneye fazla düşkün olması” gibi daha gündelik, hatta şu an önemsiz gibi gelen sorunlardı. Bugünse red flag bambaşka:

• WhatsApp’ta son görülmesini kapatması,

• Story’lerini sürekli “yakın arkadaşlar”a atması,

• Spotify'da hâlâ eski sevgilisine yaptığı çalma listelerinin durması,

• Netflix şifresini paylaşmaması,

• Ya da daha kötüsü, seni tanıştırdığı tek şeyin… telefonunun arka kamerası olması...

Kısacası, eskiden aile büyükleri “çeyiz sandığı”na bakarak karar verirdi, şimdilerde ise bizler “Instagram story arşivi”ne bakmaya mecbur kalıyoruz.

Ve bütün bu karmaşık ilişkilerin, yabancı kavramların, kırmızı bayrakların arasında biz hâlâ her pozda gülümsemeyi başarıyoruz. Bu devrin sırtımıza bindirdiği onca yükü yalnızca wi-fi çeken yerlerde taşıyoruz. Prizden uzaklaşınca içimizi saran o huzuru yeni yeni öğreniyoruz. "Dijital Detox" yapmak istiyoruz ama bu kavramı bile dijitalden öğreniyoruz.

Bizden önceki nesiller daha az seçeneğin içinde daha net kararlar verirken, biz her şeye erişebildiğimiz için hiçbir şeyi seçemiyoruz. Yine de bütün çelişkilere rağmen, tutarlı olmaya çalışıyoruz: Tek eksiğimiz, hâlâ o meşhur soruya cevap verememek: “Biz şimdi neyiz?” Çünkü artık “flörtöz takılmalar” içimizi kesmiyor; ama evlilik kelimesi de üzerimize birkaç beden büyük gelen bir ceket gibi.

Evet, erken evlenmek riskli, geç evlenmek kaygılı. Ama sevgili olmayı göze alamayanın “ruh eşi” de olmuyor. 20’li yaşların aşkı, ne masallardaki kadar mucizevi, ne de sosyal medyadaki kadar filtreli. Ama doğru insanı bulduğunda, banka hesabı da saç modeli de anlamını yitiriyor...

Bu yalnızca sana seslenmek için kurduğum bir cümle değil. Bu ses, benim sesim; kalbine kazınmak, hafızanın en karanlık rafına yerleşmek, geleceğinin rotasını değiştirmek için var. Seninle konuşmuyorum—seni tutuyorum şu anda, hemde gözünden damlayacak yaşın ucundan; yüreğinin en ince teline asılıyım.

Biliyorum… 
Kaybettiklerimizi geri getiremem.... Ne dünleri diriltebilirim, ne de toprağın altına gömülmüş isimleri… Ama yemin ediyorum: Bir tek hayat daha sönmesin diye, dişimle tırnağımla, kanımla canımla savaşacağım. Söz veriyorum. 

Neden mi söz veriyorum? Çünkü:
Bundan tam on yıl önce… Henüz yirmi yaşında bir kız çocuğu, bir gül goncası gibi ömrünün ortasından koparıldı. İsmi Özgecan’dı. Adı, annesinin seslenişinde hâlâ titreyen, babasının dualarında yankılanan bir isim şimdi… Katledilmesi yetmiyormuş gibi, bedeninin ateşe verilişini izledik hep birlikte haberlerde ve tv ekranlarında. O gün öğrendim ki, bazen toprak bile utançtan örtmek istemiyormuş bazı naaşları. Bu caniliğin karşısında toprak bile mahçup oluyormuş…
O günden sonra karar verdim; bir gün yetki elimde olursa, bu ülkenin göğsünde böylesi canileri barındırmayacağım diye. Çünkü biliyorum; başka Özgecan’lar da var bu topraklarda — henüz adını bilmediğimiz, belki yanımızda oturan, belki bizim evimizde büyüyen…

Hayatın sessiz yaralarından biri: bu sefer de bir baba...
Geçtiğimiz yıl, Türkiye’de bir erkek, bir baba, eşi tarafından öldürüldü—bu trajedi kayıtlara "erkek cinayeti" olarak değil de, “aile içi şiddet”in gölgesinde sinsice yerleşti toplumun belleğine. Baba olmanın, yıkıcı bir sona kurban gitmemin bir başka deyişle: ailesi için ölmek değil de ailesine rağmen ölmekti bu manşet...
Bu örnek, sadece kadın kurbanlarının değil, şiddetin her türlü formunun hatırlanması gerektiğini kazıdı hafızalarımıza.

Sen de hâlâ çöp konteynerlerinin yanından geçerken gözlerini kaçırıyorsun, değil mi?
Çünkü sen de hatırlıyorsun Münevver’i : İstanbul’da, “sevgilim” dediği adam tarafından yaşamına son verilen, sonra bedeninin parçaları çöp torbalarına sığdırılan o genç kadını.
O gün şehrin tüm çöp konteynerleri gözümde birer anıt oldu. Çünkü bu şehir, yalnızca çöp değil, anılar da biriktiriyordu. Kimi zaman gözlerimizin önünde, kimi zaman zihnimizin derinliklerinde.
İşte o yüzden kaldırmak istedim hepsini. Çünkü her köşe başında, insanın kalbini delip geçen sessiz bir çığlık vardı. Birlikte bir gelecek kurmak istediği adam tarafından geçmişe karıştırılmıştı Münevver’in ismi. Ve o ismin şimdi bir mezar taşının üzerinde bile anısı yaşatılamıyordu. 

Hayatın en acı gerçeği bazen küçük bir çocuğun gözündedir, biz göremesek bile.
Geçen yıl çarşamba sabahı, henüz üç yaşında bir çocuk, babasını evde ölü buldu. Uzun süredir şiddet gören bu ailede, baba, kendini koruyamadığı bir ortamda ölmüştü. Cinayeti işleyen eşi hâlâ daha bulunamadı, hâlâ derin bir sessizlikle sürüyor soruşturma.
 Bu örnek, “bir babanın ölmemesi” dileğiyle değil, bir çocuğun babasız kalmaması dileğiyle yankılandı yüreğimde—çünkü öldürüldüğünde sadece bir birey değil, bir aile de parçalanıyordu. Henüz üç yaşındaki bir çocuk, belki de baba kelimesinden önce “yetim” kelimesinin anlamını öğrenmek zorunda kalıyordu…

Hayat bazen, bir insanın elini uzattığı bir bayrakta saklıydı: Nasıl mı öğrendim bunu?
Henüz on beşinde, okul bahçesinde yere düşen şanlı bayrağımızı yerden kaldırırken kalbine yenik düşen Furkan öğretti bunu bana…
O küçücük yaşında, vatanına, geçmişine, topraklarına sahip çıkan bu yüce ruh, bizden çok daha “büyük” bir insan olarak göçtü öbür dünyaya.
Bayrağı kaldırırken yere düşen sadece Furkan’ın bedeni değil, aslında hepimizin güveniydi; birbirimize olan inancımızdı.
Ve ben, o günden sonra söz verdim: Hiçbir bayrağın yere düşmesine izin vermeyeceğim dedim. Çünkü bir bayrağın gölgesi, bir çocuğun ömründen daha uzun sürmeliydi. 

Ve Şule… Ankara’da, bir plazanın yirminci katından düşen genç bir kadın.
Herkes “düştü” dedi. Ben ve sen “itildi” dedik. Çünkü gerçeğin, kâğıt üzerindeki raporlardan ibaret olmadığını çoktan biliyorduk.
O gün, yüksek binaların yalnızca göğe değil, insanın hayatına da gölge düşürdüğünü anladım. Ve işte o yüzden yasakladım zihnimde: beş kattan fazla çıkılmayacak dedim artık. Çünkü bazı yükseklikler, insanı hayata değil, ölüme daha çok yaklaştırıyordu...

Bu isimlerin hiçbirini geri getiremem.
Keşke getirebilsem… Annelerine, babalarına kavuşturabilsem, çocuklarına, sevdiklerine tekrardan sarılabilmelerini sağlayabilsem. Bir mezar, bir cenaze, bir manşet olmaktan çıkartıp yeniden hepsini bir birey, bir anne, bir baba ve evlat yapabilsem.

Keşke hepimiz yalnızca ecelimizle ölsek.
Keşke hiçbir anne “kızım otobüse bindi, ama eve gelemedi” demese.
Keşke hiçbir baba morgun soğuk kapısında beklemese.
Keşke hiçbir çocuk “babam neden gelmedi” diye sormak zorunda kalmasa.

Elimden gelen bir şey varsa o da, tüm gücümle hak-hukuk-adalet olmaya çalışmaktır. Sesim hak olur yeri geldiğinde, vicdanım hukuk, kelimelerim ise adalet.
Bir çocuğun hayatına değecek bir yasa, bir annenin gözyaşını dindirecek bir cümle, bir babanın yüreğini soğutacak bir adım atabilmektir tek gayem.
Bunları neden mi söylüyorum: Sen de ölme diye.

Ve bil ki, bu cümle, yalnızca bugüne değil, yarına da yazılmıştır.
Çünkü biz kaybettiklerimizi “haber” sandığımız için çabuk unutuyoruz. Manşetler değişiyor, sayfalar çevriliyor, yeni felaketler de sırayla gelmeye devam ediyor.
Oysa bu isimler, bu yüzler, bu hikâyeler, hepsi bizim ortak hafızamız. Onlar yoksa biz de yokuz. Unutmak, aslında onları ikinci kez öldürmektir.

O yüzden ben bu köşeden, her hafta, her ay, her yıl, tekrar tekrar hatırlatacağım sana:
Sonraki Özgecan, belki sen olabilirsin...
Sonraki Furkan, belki çocuğun…
Sonraki Şule, belki de torunun...
Biz değişmezsek, gelecek de değişmez. Ama biz değişirsek… Belki, bir gün, kimsenin adının “acı” ile anılmadığı bir sabaha uyanabiliriz.
İşte o gün, işte o sabah, gerçek zafer bizim olur.

Söz veriyorum.

Yeter ki sen de ölme.

O zamanlar hayat, henüz çelme takmayı hobi edinmemişti. Hayallere de henüz vergi gelmemişti. Büyük bir heyecanla minik elimi kaldırdım. Öğretmenim başıyla bana söz hakkı verdi. Gözlerim ışıl ışıl, kalbim taşmak üzereydi:
— “Yazar olacağım!” dedim.

Öğretmenim, gözlüğünü burnunun ucuna doğru itti, dudaklarının kenarında bilmiş bir gülümseme, başını onaylarcasına salladı. Ve o zamanlar çok yanlış anladığım o cümleyi kurdu:
— Sevdiğin işi yaparsan, ömür boyu çalışmazsın Betül...

O an, sanki hayatın gizli şifresini çözmüş gibi hissettmiştim. Ne kadar basitmiş meğer! Sevdiğim işi yapacak, dört mevsimi bahar gibi yaşayacak, hiç çalışmayacak ama çok zengin olacaktım. Her sabah güneşli bir sayfanın içinde uyanacaktım. Çocuk aklımla, bu cümlenin arkasında başka hiçbir anlam olmadığını düşündüm. Ama büyümek, işte tam da o “başka anlamlarla” tanışmak demekti, ben de zamanla anladım.

Çünkü öğrendim ki, sevdiğin işi yaparken gerçekten de çalışmıyordun: Çünkü 7/24 hemhal olup onunla bütünleşiyordun. Mesai saati diye bir şey kalmıyordu. Mesai saatin, uyanık olduğun her saat olarak değiştiriliyordu. İşin ile hayatın arasındaki sınır önce yavaş yavaş sonra birdenbire siliniyordu. Günlerin ve gecelerin iç içe geçiyordu ve sen bunlara rağmen pes edemiyordun…

Önce her şey çok güzel başlar. Hayatta dramatize edilebilecek çok şey olduğunu fark edersin. Gözüne bir pembe gözlük takar bardağın romantik tarafına odaklanırsın. Yağmurun yağışından kahvenin acısından ilham geliyor sanırsın, o sanrı faturalarını ödeyemeyince de son bulur. 

Ama umudunu kaybetmezsin. Her masa başına oturduğunda, o güne kadar okuduğun usta yazarlardan altını çizdiğin cümleleri okursun. Hatta bazen düşen motivasyonunu tazelemek için başarılı yazarların felaket hayat hikayelerini okursun: Başarısız okul hayatları, ünsüz geçen koca bir ömürleri, yaşarken takdir edilmedikleri her anlarını tebessüm ederek okur; beterin beteri olduğunu kendine hatırlatırsın. Oradan umut yeşertir yoluna devam edersin.

Elindeki kalemle konuşmak, hikayeler yazmak, insanlara bir şeyler anlatmak tek iletişim aracın olmuştur artık. Bildiğin başka bir yöntem yoktur ve kendini kaybederek saatlerce yazmaya başlarsın. Sonra kapı çalar, telefon titrer, markette bir komşu omzuna dokunur ve sohbetin sonunda şu kelimeler kulaklarına dolar:
— Ama yavrum, o işte para yok.

Önce anlamazsın. Para için yapmadığını anlatmaya çalışırsın. Hatta birazcık kendine güveniyorsan yaptığın işin paha biçilemez olduğunu insanlara kanıtlamaya çalışırsın. Ancak gerçek köşede beklemekten sıkılır ve ellerini iki yana açarak kadraja girer: Ya kasada kalırsın ya da bir şeyler kursağında kalır. Gerçek bir işe ihtiyacın olduğunu, en azından ünlü bir yazar olana kadar kiranı ödeyecek bir iş bulman gerektiğini fark edersin: Aydınlanmaların en kötüsüdür başına gelen. Acımasız dünya düzeninde mazlum olan sensindir ve diğer zalimler de her gördükleri yerde sana “sigortalı bir işe gir” demeye başlarlar…

Sana öğüt veren onca mutsuz insana kulak asmaz, Tanrı’dan sabır dileyerek yolundaki taşları ayıklamaya başlarsın. Ayağına çarpan, sana çelme takan her “gerçek bir iş bul” cümlesinde derin bir nefes alır, sonra usulca onları duymamayı öğrenirsin. Sabırla yazmaya devam eder, kahveni yudumlar ve mürekkepleri tüketirsin. Çevrendeki her şey sana bir hikaye konusu gibi gelmeye başlar. Anlarsın ki aslında her şey doğru bir üslupla anlatılmaya değer hale gelebiliyordur. Ama bunları da geceleri fark edersin. Gündüzleri okur, geceleri daha sık yazmaya başlarsın. Çünkü anlarsın ki gece olunca her şey üç katı daha fazla hissettiriyordur insana…

Ne mahalledeki teyze ne sivri çarklı sistem ne de önündeki engeller seni yenemez. Hayalinin peşinden gidersin. Hayallerine giden yolda önüne çıkan taşlardan artık kendine bir kule yapmışsındır. Ne “Memur ol” nidaları ne de “masabaşı bir iş bul” naraları işitilmez senin tarafından. Senin duyuların yalnız hikayeni geliştiren detayları yakalamak için çalışmayı seçmiştir. Diğer her şeye üç maymun olup nihayetinde amacına ulaşırsın. Kitabın raflardadır artık. İyisiyle kötüsüyle her sayfasına ter akıttığın eserin artık okuyucuyla buluşmuştur. Ve şimdi de yeni bir savaş başlar:

 — Vay be, kitabın çıkmış! Tebrikler!
Ardından hemen o tokat gibi gelen soru duyulur çevreden:
— Peki bundan para kazanıyor musun?

Bir an durursun. Çünkü o cümlede “emeğin” yoktur, “gelirin” vardır. Hayalin, kapitalizmin terazi kefesinde tartılır. Ve ne yazık ki kapitalizm on gram ağır gelir hayallerinden. 

Sanat, tuhaf bir muhasebeye dönüşür: Kitabın satacak mı? Kaç satacak? Yazar olarak yüzde kaç kazanacaksın? Hepsini geçtik, bu ay faturalarını ödeyebilecek misin? 

Hayal kurmak bedava olabilir; ama hayali gerçekleştirmek, maliyeti olan bir iştir.

Yine de, sevdiğin işi yapmanın başka hiçbir şeyle kıyaslanamayacak bir tadı vardır. Bir gün bir kitapçıda kendi kitabını görür ve bir okurdan şu cümleyi duyarsın:

— Acaba ikincisi ne zaman çıkacak?

Bazıları "Aynı eve çıkmadan kimseyi tanıyamazsın" diye iddialı konuşur. Hatta bir kısım bilge, "Para alışverişine girin, gerçek yüzünü görürsünüz" diyerek ekonomik krizlerden karakter analizi çıkarmaya çalışır. Bazıları ise “Tatile çıkın!” der.  
Hata. Büyük hata. Çünkü tatil, insanların maskelerini en iyi taktıkları yerdir; insan tatilde bambaşka biri olur. Günlük hayatın stresinden kurtulmuş, "Oh be, dünya varmış!" moduna girmiş bir insanı tanımak, onun gerçek karakterini anlamak için yeterli değildir. Düşünsenize, hayatında bir kez bile güneş kremi sürmemiş adam, sahilde elinde Hindistan ceviziyle oturmuş, gökyüzüne manalı bakışlar fırlatıyor. O esnada onun "beyaz çorapla terlik giyen" gerçek benliğini görebilir misiniz? Tabii ki hayır.  
Çünkü tatil, insanın geçici olarak seviye yükselttiği bir simülasyonu gibidir.  Yani biriyle iki günlük bir kaçamak bile yapsan, dönüşte pasaportuna damga gibi yapışan travmalarla dönebilirsin. Tatil, insanın içindeki saklı vahşi doğayı ortaya çıkarır. O hep kibar gördüğünüz arkadaşınızın, uçak rötar yapınca sinir krizleri geçirdiğini, oteldeki kahvaltının açık büfesinde peynirleri tek tek koklayarak seçtiğini ve plajda havlusunu koyduğu yeri adeta tapulu malıymış gibi savunduğunu ancak orada fark edersiniz.  
İşte bu yüzden, "Aynı eve çıkın, asıl o zaman tanırsınız!" diyenler vardır ki, bunlar insanın doğuştan gelen iyi niyetini suistimal eden tehlikeli kişilerdir. Güzel kardeşim, bu öneriyi verirken en son ne zaman emlak piyasasına baktığını bilmiyoruz ama şu ekonomide biriyle eve çıkmak, evde birbirini tanımaktan ziyade, sadece kira ödemelerine yetişip yetişemeyeceğinizi anlamak için iyi bir test olabilir. 
Evinize bir insanı alırken onun sadece eşyalarını değil, karakterinin en karanlık köşelerini de içeri buyur edersiniz. Çünkü biriyle aynı evi paylaşmak, onun yalnızca güzel yanlarını değil, hijyen alışkanlıklarını, gece yatmadan önce suratına sürdüğü garip kremleri ve sesli burnunu çekme oranını da öğrenmek demektir. Kiminin bulaşık yıkamaktan nefret ettiğini, kimisinin gece üçte blender çalıştırdığını ve kiminin de sizin pahalı şampuanınızı "bir kez kullandım" diyerek her gün tükettiğini fark edersiniz. Daha da önemlisi, bu süreçte kendi ruh sağlığınızı nasıl koruyacağınızı bilememek gibi küçük (!) bir detay vardır. İlk başta "Ya ne olacak, hallederiz" dediğiniz meseleler, zamanla sinir sisteminizin yavaş ama emin adımlarla çökmesine neden olabilir.  
Hepimiz biliyoruz ki bir insanın gerçek yüzünü görmek için illa onunla aynı evi paylaşmanıza gerek yok. Bazen basit bir WhatsApp mesajı bile bu süreci hızlandırabilir. Mesela, mesajı gördüğü hâlde cevap yazmıyorsa…  
Bakın işte burada karakter çözümlemeleri başlar. Bunu üç şekilde değerlendirebilirsiniz:  

1. "İşi vardır, yoğundur." (İyimserler)  
2. "Kesinlikle bilinçli yapıyor, beni delirtmek istiyor." (Paranoya Seviye 1)  
3. "Beni sevmiyor, hiç sevmedi, zaten kimse beni sevmiyor!" (Duygusal Çöküş) 

Peki o zaman ne yapacağız?

Kimileri "Zaman tanıyacaksın!" der. Güzel öneri ama zamanın neresine? Çünkü bu da uzun bir yatırım gerektirir. Zaman tanımak, onu hayatın farklı sahnelerinde gözlemlemek demektir. Çayına şeker atarken nasıl bir yüz ifadesi var? Trafikte sıkıştığında sinirleniyor mu? Yolda yanına gelen köpeğin başını okşuyor mu? Sipariş ettiği yemek yanlış geldiğinde garsona nasıl davranıyor? 
Çünkü insan dediğin, en uygun zamanlamayla bile yanılabilen bir varlıktır. Üç yıl boyunca birlikte olduğunuz birinin, yolda gördüğü yavru kediye "Cık cık cık!" yapıp yoluna devam ettiğini gördüğünüz an, bütün birikiminiz sıfırlanır. Ya da yıllarca nahif ve saygılı bildiğiniz kişinin, müşteri hizmetleriyle yaptığı konuşmada, adeta öfkeden patlayan bir mitolojik yaratığa dönüştüğünü gördüğünüzde aydınlanırsınız. 
Tabii, şu da var: Bütün bu analizlere rağmen yine de yanılma payı büyük. İnsan, istediği zaman bir role bürünebilir ve bu rolü uzun süre oynayabilir. Bu yüzden gerçek karakteri görmek için bazen küçük bir kriz yaratmak da faydalıdır. Yapmanız gereken tek şey onu bir kriz anında gözlemlemektir. Mesela, sipariş ettiği yemek yanlış geldiğinde garsona nasıl davranıyor? Ya da tam ödeme yaparken kredi kartı reddedildiğinde yüzündeki ifade ne oluyor? Bu, bir insanın medeniyet seviyesini ölçmenin en saf yöntemlerinden biridir. 
Tabii, bazı karakterler ise "kendi kendini ele veren" cinsten olur. Mesela, size hayatının travmalarını anlatmaya başladıysa ve o travmalardan biri “Altıncı sınıfta ödünç verdiği silgiyi geri alamamak” ise, o insanı fazla ciddiye almanıza gerek yoktur. Çünkü gerçek trajedi, geri alamadığı silgisi değil, 12 yıl boyunca bunu unutamamış olmasıdır. 
Gerçek şu ki, insanları tanımak gibi bir lüksümüz yok. Sadece onların belirli versiyonlarını deneyimliyoruz. Patronunuza göre çok dakik, ama arkadaşlarınıza göre hep geç kalan biri olabilirsiniz. Aileniz için sessiz sakin bir evlatken, sosyal çevreniz için kahkahalarıyla mekan titreten bir kahraman olabilirsiniz. Kim olduğunuz, kiminle olduğunuzla doğrudan ilgilidir. 
Elimizden gelen sadece; Sherlock Holmes gibi ipuçları toplamak, Sigmund Freud gibi gözlem yapmak ve bazen de sıradan bir insan gibi şansınıza güvenmektir. Ama unutmayın: 
İnsanları tanımanın en kesin yolu diye bir şey yoktur.  
Bazen en yakınımızdaki insanları bile yıllarca yanlış tanırız. Sonra bir gün, durup dururken bir olay yaşanır ve "Bunca yıl yanılmışım!" diyerek kafamızı duvarlara vururuz. O yüzden en iyisi, insanları tanımaya çalışırken kendimizi kaybetmemektir. Çünkü hayatın en büyük ironilerinden biri, en yakınımızdaki insanların bile bazen en yabancı olduğudur.  

Üstelik bu rakamların çıkış noktası bambaşka. Ülkede matematik notları diplerde gezerken birden herkes çözmüş bu rakam formüllerini! Zihinlerde Einstein'lar dolaşıyor adeta. Günümüz insanı “İnsanlardan ümidi kestik, bizi sayılar kurtaracak,” der gibiler. Göremediğimiz ağaçlara, göremediğimiz mendilleri bağlıyor, "Aldım kabul ettim" diyerek evreni çaldırıp kapatıyorlar. Sonra da usulca geri dönüş bekliyorlar... 
Tabii burada şu soru da önemli: Rakamlara olan bu tapınma nereden geliyor? Belki de bizim şakasını yaptığımız cin kardeşler işbaşındadır. Sonuçta Antik Yunan'dan bugüne dileklerin form değiştirdiğine şahit olmuyor muyuz? Eskiden insanlar Apollon’un rahiplerine koşar, bir kehanet beklerdi. Delfi Tapınağı'nda "Kendini Bil" yazısını okuyup varoluşsal krizlere girer, dileklerini Zeus'a adardı. Şimdi ise telefon ekranlarından evrene pozitif enerji gönderiyorlar. 
Zeus da eminim bulutların üstünde bir yerlerde kahkahalar atıyordur: "777 mi? O kadar yıldır dilek alıyorum, kod almayı ilk defa görüyorum?" 

Şu hayatta her şey mümkün, belki hakikaten gözümüzün önündedir o cinler ve lambalarından çıkıp sadece "rakam dilini" bilen kıymetli kişilere soruyorlardır "üç dilek hakkın var, nedir onlar?" diye. Biz de o lambanın içinden çıkan cini anlayacak kadar şanslı değilizdir belki de.  Cin diyor ki: "Gönülden iste, ama bir kod ver, gerisini çözeriz."  

İşte bizim yeni nesil 777’ciler, bu kodlarla çoktan dünyanın anahtarını çözdü belki de. Bize komik geliyor, çünkü biz daha göremiyoruz. Ama onlar rakamlardan hayatın sırrını çözmüş olabilirler. Hatta bu 444, 777 kombosuyla evrene öyle sinyaller gönderiyorlar ki, günün birinde Dünya barışını bizden önce sağlarlarsa kimse şaşırmasın! 

Ama lütfen, o gün gelene kadar dört işlem kurallarını hatırlayın ve dileklerinizi biraz da eski usul saklamayı deneyin. Güvenmeyin, insanlık hala aynı. O güzel dileğinizin altını oyarlar, haberiniz bile olmaz. Şu an rakamlar moda olabilir ama unutmayın; bazen eski mendiller, yeni sistemlerden daha da kalıcı olabiliyor...

İnsanlık olarak her şeyi bilmeye çalışıyoruz. Bilmek istiyoruz, çünkü bilgi güçtür, değil mi? Ama bazı bilgiler güç falan değil, aksine derttir. Mesela öldükten sonra ne olacağını bilmiyoruz. Ruhumuz gerçekten bedenimizden ayrılıyor mu? Ölünce nereye gidiyoruz? Daha 
doğrusu, gidiyor muyuz? Ya şahane bir öte dünya var ve biz burada boşuna fatura ödüyoruz ya da hiçbir şey yok ve buranın tadını çıkartma ihtimali çoktan ellerimizden alındı... 
Belki de şu an yaşadığımız dünya aslında ölümden sonraki yaşamdır ve biz de çoktan ölmüşüzdür. Eğer böyleyse, bazıları kesinlikle yanlış yere yönlendirilmiş olmalı. Keşke müşteri hizmetleri olsa da "Pardon, ben huzur dolu bir yere gidiyorum sanıyordum ama 
burası biraz fazla kapitalizm kokuyor?" diye sorabilsek.   

Düşünsenize, bir gün ölümden sonra ne olacağını öğreniyoruz ve diyelim ki her şey harika, mükemmel bir huzur, sonsuz tatil, vergisiz bir ekonomi var. Ne olurdu? Büyük ihtimalle herkes "Ee o zaman ne uğraşıyoruz ki?" diyerek çalışmayı bırakır, dünya ekonomisi çöker ve 
insanlık tamamen depresyona girerdi.  Veya tam tersini düşünelim: Eğer ölümden sonra sonsuz karanlık varsa? İşte o zaman işler daha da fena; kahvaltıda çayın yanında simit yerken aklınıza "Sonunda yok olacağım" düşüncesi geliyor. Simidin susamı bile boğazınıza dizilir.   

Bazı sorular ise daha da kafa karıştırıcı. Biz doğmadan önce neydik, neredeydik? Yoktuk. Yani büyük ihtimalle yoktuk. Belki de tanımlayamadığımız bir varlık hâlindeydik. Belki de evrende gezinen başıboş atom parçacıklarıydık, bir rüzgârın içindeydik veya bir çaydanlığın fokurtusundaydık. Belki de Nietzsche’nin “ebedi dönüş” dediği şeyin bir parçası olarak, daha 
önce milyonlarca kez doğmuş ve milyonlarca kez ölmüşüzdür de farkında değilizdir. 
Bilmiyoruz ve bunu asla öğrenemeyeceğiz. Ve iyi ki de öyle! Çünkü bu soruların cevapları, zaten travmalarla dolu olan hayatımıza yeni krizler eklemekten başka bir işe yaramaz...   

Öte yandan, bazı şeylerin bilinmesi gerekiyor. Buzdolabını kapatınca ışığın sönüp sönmediği mesela… Neyse ki, bu konuda aydınlandık, öğrendik ki evet, ışık sönüyormuş. Peki bu bilgi bizi daha mutlu bir insan yaptı mı? Yapmadı. İşte hayatın tam olarak böyle bir yanı da var: Bilgi, merakı öldürüyor. Öğrenene kadar sihirliydi, öğrendikten sonra ise sıradan bir fizik kuralı oldu.   

Bilmemek çoğu zaman bir konfor alanı aslında. Mesela şu an dünya dışında yaşam varsa, belki de galaksinin geri kalanı bizi bir sosyal deney olarak izliyor. "Şu mavi gezegene bakın, bakın! Daha birbirleriyle anlaşamıyorlar!" diyor bile olabilirler. 
Ya da belki de bir uzaylıyı dükkânda fiyat etiketini okurken gördük ama "Bu da bizim memleketten değildir herhalde..." diyerek geçip gittik. Bilemeyiz. Ve bilmemek güzel. Çünkü insan zihni, bazı şeyleri kaldıracak kapasitede değil. Bakınız: Kredi kartı ekstresi. 

Ölümden sonrası hakkında da tam olarak bir kanıya varamıyoruz. Çünkü ben hiç "Abi gidip geldim, anlatacaklarım var!" diyerek birinin WhatsApp grubuna yazılı olarak bildirdiğini duymadım. Bugüne kadar dönen olmadıysa, demek ki korkulacak bir şey de yoktur. Yani giden gitti, dönen de olmadı. Belki de orada müthiş bir huzur var ve biz gereksiz yere korkuyoruz. 
Sonuçta Yahya Kemal'in de dediği gibi:  

"Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden, 
Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden."

Bugün 14 Şubat. Güllerin zamlandığı, çikolata reyonlarının talan edildiği, “Benim sevgilim olsaydı…” diye iç çekme oranlarının tavan yaptığı o gün. Sabah 10’dan itibaren Instagram, "Şu dünyada seni en çok seven kişiyle bu özel günü kutla! (Kendinle yani...)" temalı story’lerle dolup taşarken, akşamüstüne doğru “Aşkım en güzel Sevgililer Günü sürprizini yaptı!!!” çığlıklarıyla timeline’larımıza toplu aşk saldırısı düzenlenecek. 

6 Şubat 2023... Sadece Hatay değil, Kahramanmaraş'tan Adıyaman'a, Malatya'dan Gaziantep'e kadar birçok şehir yerle bir oldu. Kadim medeniyetlerin beşiği olan bu topraklar, bir gecede taş yığınına dönüştü. Ama enkaz altından yalnızca cesetler değil, hepimizin vicdanı da çıkarıldı. Bu deprem, yalnızca bir doğal afet değil, insan eliyle yaratılmış bir felaketin utanç belgesiydi. Gelin, birkaç duvarın altında nelerimizi kaybettiğimizi birlikte düşünelim.

Depremden önceki hayatlara bir bakalım. Ruhsatlar kağıt üzerinde, denetimler çay sohbetlerinde, "biz sağlamız" naraları ise her köşe başında. Bu şehirlerde kaç bina "deprem yönetmeliğine uygun" diye onay aldı? Ve kaç tanesi "adamına uygun" diye yükseldi? Bir zamanlar düğün hazırlığı yapan yüzlerce sevdalı, birkaç kuruş daha fazla kazanma peşindeki para sevdalıları yüzünden düğün tarihinden önce cenazelerine kavuştu. Kahvaltıda "Bizim müteahhit sağlamdır" diyenler, akşam aynı müteahhidin enkazında yavrularını aradı. Çünkü ne hikmetse, çürük binalar bu ülkede hep en sağlam kefaretleri ödetiyor.

Deprem sabahı televizyon başına geçmiş, sıcak çayını yudumlayan bizler... Haberleri izlerken fark ettik ki, aslında izlediğimiz yıllardır tekrar eden bir dizinin yeni sezonuydu. Senaryo aynı: "Kimse uyarmadı mı?" diyen yetkililer, "Uyarmıştık ama dinleyen olmadı" diyen uzmanlar, "Allah'tan geldi" diyen sorumlular ve enkaz başında çaresizce bekleyen halk. Çayınızı tazeleyin, çünkü bu hikâye bitmez.

Ama hakkını yemeyelim; çok hızlıydık! Yardım kampanyaları düzenlendi, sosyal medyada etiketler havada uçuştu, bağışlar yağdı. Bir ara "Hepimiz biriz, beraberiz" sloganıyla bir millet olduk, sonra tekrar köşemize çekildik. O gün herkes depremzedeydi; bugün ise kimse konteynerlerde yaşamaya mahkûm edilen çocukları hatırlamıyor. O bebekler hâlâ soğuk demirlerin içinde büyüyor, ilk adımlarını bir evin sıcaklığı yerine çamurla karışık zeminlerde atıyor. Çünkü hafızamız zayıf; çünkü bizler yeni diziler, yeni seçimler, yeni krizlerle meşgulüz.

Bir ülkenin gerçek yıkımı, binaların çökmesiyle değil, insanlığının çökmesiyle başlar. Ve ne yazık ki, o gece bu ülkenin insanlığı da yerle bir oldu. Hâlâ enkaz altında sevdiklerinin ellerini tutmak isteyen insanlar var. Hâlâ konteynerlerde yaşayanlar, hâlâ kışa çadırda girenler, hâlâ unutulanlar var. Oysa onlar en unutulmaması, en göz ardı edilmemesi gereken gündemlerimiz olmalıydı...

Bu deprem bize kader değil, bir sorumluluk sınavıydı. Ama biz bu sınavda sınıfta kalmaya devam ediyoruz. Deprem sonrası ilk günlerde yükselen yardım coşkusu, yerini sessizliğe bırakırken, enkazın altında kalan sadece şehirler değil, insanlığımız oldu. Hadi itiraf edelim: Zihniyetimizi değiştirmeden, bu hikâyenin sonu hep aynı olacak.

O yüzden bırakın o popüler "Hepimiz biriz" sloganlarını. Gerçek bir değişim istiyorsak, önce zihniyetimizi sarsalım. Çünkü ne yazık ki, bu ülke yalnızca fay hatlarının değil, vicdan hatlarının da kırıldığı bir yer haline geldi.

Hatay’dan Maraş’a, Adıyaman’dan Malatya’ya, sadece şehirler değil; hayaller, çocukluklar, düğünler ve umutlar da yıkıldı. Ama gelin, kabul edelim: Toprak altında kalan, yalnızca binalar değil, bizim insanlığımız oldu.

Elbette eskiden her şey mükemmel değildi. Görücü usulü evliliklerin de kendine özgü baskıları, bireylerin özgür iradesini hiçe sayan tarafları vardı. Ancak modernite de özgür iradeyi, tercihlerimizi görünmez zincirlere vurarak satın alıyor gibi hissettiriyor. 

Şimdiye gelirsek, modern çağın evlilik hikâyesi tamamen başka bir senaryoyla yazılıyor. Eskiden bir tarlayı gözden çıkaran ebeveynler, şimdilerde "Tarlayı satalım da o otel düğünün parasını çıkaralım" moduna geçmiş durumda.Yetmedi mi? Baby shower organizasyonu geliyor. Eskiden doğan bebek, bir köyün mutluluk kaynağıydı; komşular helva kavurur, gelen giden "Maşallahı var," deyip giderdi. Şimdi? Artık her şey bir şov. “Gender reveal” adı altında Pembe mi? Mavi mi? diye konfeti patlatıyoruz. Neyse ki bebeklerin rengi hala gri de, konfeti patlatırken birileri "nötrü de düşünelim" diyebiliyor. Söylemeden edemeyeceğim: Doğan bebek dedesinin yüzünde mavi simlerin olduğu videoları izlediğinde terapi faturalarını kim ödeyecek? 

Eş bulma kısmı ise bambaşka bir hikâye. Eskiden aileler şehirlerarası şebekeler gibi çalışır, "Bizim Ayşe'nin yaşı geldi, Mahmut'un da eli ekmek tutuyor," diyerek birleştirme yaparlardı. Şimdi ise algoritmalar var: Sağa kaydırırsan olumlu, sola kaydırırsan "asla olmaz". Artık "bio'da Nietszche yazıyor ama fotolarda protein tozu var, olur mu bu?" tartışması yapıyoruz. Hangi ara eşimizi "ekranı kaydırarak" seçmeye başladık bilinmez ama algoritmaların ilerde evlatlarımıza “gelecekteki çocuğunun DNA analizine göre bu aday %80 uyumlu” uyarılarıyla seçim yapıp yapmayacağımızı merak ediyorum. 

Bir de düğünler var tabii. Eskiden herkes elindeki kısıtlı imkanlarla ama bol sevgiyle bir araya gelir, çalınan sazın yanında halaylar çekilirdi. Bugünse drone ile çekim yapılmayan, Boğaz manzaralı VIP otelde gerçekleşmeyen düğünler eksik sayılıyor. Gelinlikle dans ederken "Aa drone yukarıda, dur yüzüm düzgün çıksın," deme kaygısı da cabası. 

Sonuç olarak, gelenekten moderniteye bu geçiş öylesine tuhaf ki, ne eskiyi tamamen yürütebiliyoruz ne de yeniyi savunabiliyoruz. Fakat bir şey kesin: Teknolojiyle romantizmimizi, şaşaa ile samimiyetimizi yitirmezsek, evlilik denilen bu çok paydaşlı macera hala "biz" olma potansiyelini taşıyor. Ama lütfen, konfeti patlatmayalım. Hala gri iyidir.

Çocukluğumu özledim... Kim özlemedi ki?

Aslında tam olarak çocukluğumu değil, çocuk olmanın verdiği bazı hissiyatlar vardır ya kimsenin unutamadığı: İşte ben onları özledim, hala da özlüyorum...

Mesela: Tırmandığımız ağaçlarda tutunacak dal bulamadığımızda, süt dişlerimiz düştüğünde belki de ısırdığımızda dilimizi, haklı haksız yediğimiz bütün terliklerde, saklambaç oynarken görünmediğimizi zannettiğimiz bütün o dikenli çalılıkların arasında, hırsız polis oynarken düştüğümüzde taşlara takılıp ve vücudumuzdan kırmızı bir sıvı gelmeye başladığında; o sıvıyı ketçap zannedip, tadına bakmaya çalışmamızı özledim...

Henüz birbirine yabancı olan acı biber ve damağımızı ve onları tanıştırmamakta direnen bizlerin, söyleyeceğimiz bütün sözleri söylemeden önce defalarca düşünmemizi özledim. Kalbimizin yalana uzak, saflığa en yakın olduğu bu dönemdeki ufak yaramazlıklarımızı ve devam ederlerse asla tanışmadığımız ama her çocuğun üst veya alt katında oturan ve annelerimizin çok sinirli olduklarını iddia ettikleri polis amcalardan korkmamızı özledim...

Kimsenin ağlamasına dayanamayan o minik kalbimizin, yemekler de arkamızdan ağlamasın diye, balon gibi şiş karnımızla bile kendimizi zorlayarak midemize indirdiğimiz bütün o son lokmalarımızı özledim...

Siyah giyen her adamı kötü zannettiğimiz o masumluğumuzla, annemize bize siyah kıyafet almaması için yalvarmalarımızı da özledim. Çünkü korkardık onlar gibi olmaktan, insanları üzmekten, kalplerini kırmaktan ve en çok da kırdığımız kalpleri geri yapıştıramamaktan. Kötü biri olmanın sadece giyilen birkaç giysiden kaynaklandığını düşünecek kadar küçüktük çünkü, belki de masum...

Birde bütün faydalarından habersiz, dondurmamızı erittiği için; içten içe güneşe kızgınlığımızı özledim. Tek kızgınlığımız o olsun isterdim hayatımız boyunca. Ama olmadı. Çünkü kızgınlıklarımız da, hayal kırıklarımız da; biz büyüdükçe bize ayak uydurma telaşına kapıldılar. Ve sonunda onlar da büyüdü bizimle beraber...

Mahallemize gelen pamuk şekerci abiyi de özledim. Onu oracıkta bekletir, bir koşu eve gider para alırdık. Şanslıysak paramızla pamuk şekeri takas yapabilirdik. Aksi halde büyük bir mahçuplukla arkadaşlarımızın bizimle paylaşmasını beklerdik. Pamuk şekerden kaynaklanan o mutluluğa ortak olmayı dilerdik, her çocuk gibi. Ve yine, pamuk şekeri yiyen her çocuk gibi kısa sürede olsa; kendimizi şanslı hissederdik, hiç hissetmediğimiz kadar...

Ufacık şeylerden boyumuzu da aşan mutluluklara ermek yalnız çocuklukta mümkünmüş, büyüyünce anlıyor insan. Şimdi bırakalım boyumuzu aşmasını, mutluluğun kırıntısına erişebilen şanslı sayılıyor. Pastamızdaki mum sayısı arttıkça mutluluğumuz azaldı. Masumluğumuz, saflığımız; hiçbirinden eser yok şimdi.

Büyüdükçe yeni kavramlar tanıdık, benimsedik ve onlara göre hareket etmeye başladık, yeri geldi bazen de karşı çıktık. Oysa küçükken ne sistem vardı bizim renkli dünyamızda, ne siyasetler, ne de ay sonu dertleri...

Bizim siyasetimiz, portakalı soyup da başucumuza koyana kadardı ve sonucunda kimse itiraz etmezdi, edemezdi. Çünkü haksızlık yapılmazdı, haksızlık ney bilinmezdi. Neydi sahiden haksızlık? Körebe oynarken çaktırmadan bandananın altından bakmak mıydı? Yoksa saklambaçta normalden hızlı saymak mıydı? Bunlar değilse eğer haksızlık denen şey, dünya epey çirkinleşmiş demektir veya büyümüş...

Bizim siyasetimiz de anayasamız da; akşam ezanıydı, anne babamızın koyduğu kurallardı ve tabi ki komşumuz o polis amcaydı. Gecikirsek, oynadığımız topla evlerin camlarını kırarsak veya oyunlarımıza komşu çocuklarını almazsak; mahkeme kurulmazdı belki ama akşam yemeğiyle birlikte güzel de bir azar yerdik. Şanslıysak ertesi gün yine çıkabilirdik dışarı, değilsek de camdan izleyip oyunlara katılmayı esirgemezdik.

Çocukluğumuza birde aşkımız eklenirse, yüzümüz yediğimiz pamuk şekerlerden farksız kalırdı. Bir an da bütün harçlıklarımız hediyeye, en sevdiğimiz oyun da kutu kutu penseye dönüşürdü. Neden mi kutu kutu pense? Çünkü çocukluk aşkımızın elini tutabilmek için kutu kutu pense bahanesinin arkasına saklanırdık; saklambaç misali...

Seyrek dişlerimizin ve küçük bedenimizin bizde sağladığı tatlılık sayesinde ve tabi ki yaptığımız şirinliklerle de, bütün büyüklerin bize ilgi duyması ve başımızı okşaması; alışıldık bir durum olurdu bizim için. Ve bu alışılmışlık yüzünden, çocukluk aşkımızın bizden nefret etmesi hayal kırıklığına uğratırdı bizi. Bunun farkına varınca da, ağaçtan düşmüşüz gibi, ip atlarken takılmışız gibi, yakar top oynarken vurulmuşuz gibi acırdı canımız. Ve belki de o masumluğumuzla, yara bandı yapıştırmak isterdik kalbimize. Ama işe yaramazdı işte...

Sonra büyüdük... Oyuncaklarımız rafa kaldırıldı, bazıları da başka çocuklara verildi. Bizim çocukluğumuzu kaybettiğimiz gibi toplarımız da havasını kaybetmeye başladı. Ve söndüler, çocukken kurduğumuz birçok hayal gibi...

Artık akşam ezanı eski önemini kaybetmişti bizim için ve portakalı da yalnız yemek için soyuyorduk. Ve en büyük hayal kırıklığımızı da, pamuk şekerin pamuktan yapılmadığını öğrendiğimiz zaman yaşadık. İnanmak istemedik. Kulağımızı kapattık. Kapatırsak duymayız, hiç öğrenmeyiz sandık. Hiçbir delil, çocuklukta kurulan düşleri yıkmaya yetemezdi çünkü; yetmemeliydi...

Ve artık en güzel anılarımız, çocukluğumuzdaki anılarımızdı. Hiç kaybolmasınlar, yıllar sonra bile ilk günkü gibi hissettirsinler istedik. Dondurmak istedik bu yüzden buzdolabında. Hep öyle taze kalsın masumluğumuz, saflığımız diye...

Ama öyle kalmadı tabi. Oyuncaklarımız azaldıkça, problemlerimiz ortaya çıkmaya başladı. Biz bir şeylerle oynamayınca, hayat bizimle oynamaya başladı. Siyah giymezsek hiç kötü olmayız sandık, sonra kötülüğün giydiklerimizle bir ilgisi olmadığını anladık. Bir bandana takıp her şeyden kurtulabiliriz sandık ama hayatın bir körebe olmadığını yeni anladık.

En kötüsü de problemlerden saklanınca her şey çözülür sandık, sonra hayat geldi ve ebeledi bizi...

Her sabah alarmı susturup gözlerimizi bir yeni günü daha tüketmek için açarken, acaba kaçımız gerçekten yaşıyoruz? Çayına yetişemeyenler, otobüsü kaçıranlar, toplantıdan toplantıya koşanlar... Hayatın ırkını koşarcasına hızla geçiyoruz ama varış noktası hep aynı: Son bir nefes.

Yaşamak, ot olmakla var olmak arasındaki farktır bazen de. Ot, yerinde sabit ve kaderine razıdır; var olan ise yönelir, sorgular, yola çıkar. Bazen yollarında kaybolur ama kaybolmak da yaşamanın bir parçasıdır aslında. Var olmak, yolda çıkacak tüm engelleri kucaklamaktan korkmamak demektir.

Bir düşünün; yaşamak neden risk gerektirir? Çünkü insan, rahata meyillidir. Her şeyi ezberden yapar, duygularını bile. Kahve köpürtmek için karıştırılan çay kaşığı gibi, aynı rutinlerle karıştırılır hayat. Oysa yaşamak, fark etmekle başlar. Kahveyi bir kez de şekersiz içip acı tadına kıymet vermek, şehrin gürültüsünde sessiz bir nefes bulmaktır. “Sıkıcı” diye nitelenen anları bile anlamlı kılabilecek bir derinliğe cesaret etmektir.

Bazen yaşamak, beklenmedik bir çocuktan öğrenmek demektir. Bir parkta çığlık atan çocuğun mutluluğuna şaşıp, “Bu çocuğun neyi bu kadar kutladığını anlayamadım” dediğiniz anda düşünün: Hayatınızda en son neyi kutladınız? Beklediğiniz terfi mi, yeni bir telefon mu? Oysa hayatı yaşanır kılan o şu tırmaladığımız günlerin farkındalığı, küçük şeylere tutunma yeteneğimizdir bazen de.

İnsan nefes alır, bunu büyük bir meseleye dönüştüremezsiniz. Ama yaşamak, nefes almak için uğraşanların aksine, nefes verirken bile bir iz bırakabilmektir.

Peki ya şairler?

Onlar yaşamı, nefes alıp vermenin çok ötesine taşıyanlardır. Nazım Hikmet mesela, “Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine” derken, sadece biyolojik yaşamdan bahsetmiyordu eminim. Ormanda bir ağaç olmak demek, gölge veren, meyve sunan, kuşlara yuva olan bir yaşam demektir... 

Yaşamak çok nadir bir şeydir, çünkü risk gerektirir. Aceleye getirmeden bir yudum çayın bile tadını anlamak, otobüsü kaçırıp yağmurda yürümeyi tercih edebilmek, aynada kendine göz kirpabilecek kadar cesur olmaktır yaşamak. Yani sevgili okuyucu, nefes almayın — bu, biyolojinin vazifesi zaten. Yaşamayı öğrenin.

Oscar Wilde haklı olabilir, yaşamak nadir bir şeydir. Ama asıl mesele, nadir olanın farkına varmaktadır. Belki de her şey, kendimize verdiğimiz o bir nefeslik sözde saklıdır: “Bugün yaşayacağım.”

Mağdurken de güzelsin, çünkü o halinle bile hayata bir anlam bırakıyorsun. Kaybettiğin bir şeyi ararken bulduğun farklı anlamları bir düşün. Bazen bir tebessüm, bazen samimi bir “çok sağol” ile dünyanın daha tahammül edilebilir bir yer olmasına katkı sağlıyorsun. Mağduriyet, aslında hayatın bize "yeterince baktın, şimdi biraz da içine dön" deme biçimidir. O anlar, varoluşun temelini hatırlatır: Sadelik, dayanışma ve minnettarlık.

Mağlupken de güzelsin, çünkü yenilmek, insanın yeryüzündeki en zarif öğrenme yollarından biridir. Modern dünyada başarı sadece çığırtkan alkışlarla ölçülse de, yenilgiler sessizce elimize bir harita tutuşturur. "Bak, buradan devam et," der. Ve o yollar genelde daha çıkış doludur. Belki bir savaşı kaybedersin ama kendine duyduğun saygıyı kazanırsın. Hayatın gerçek zaferi tam da budur: Kendine sadık kalabilmek.

Kaldır kafanı, bak aynaya. Yüzünde derin izler mi var? Onlar sadece birer yara değil, hayatın sana yazdığı şiirler. Her bir çizgi, bir zaferin, bir düşüşün, bir yeniden başlamanın sessiz şahidi. Yıpranmışsın belki, ama yıpranmak da yaşamanın bize en yakışan halidir. Cam gibi olmaktansa, taş gibi olup çatlaklarında çiçekler yetiştirmek daha anlamlı değil mi?

Bazı insanlar kendilerini kıyaslama tuzağına düşürür. Oysa aynadaki yansımana dikkatli bak. Kimsenin aynası seninki gibi bir hikâye anlatamaz. Sen, küçük detaylarla dünyaya iz bırakıyorsun. Kasiyere gülümsemeyi unutmayan, bir yabancıya "kolay gelsin" demeden rahat edemeyen, sofrada bir parça ekmeği bile paylaşmaktan çekinmeyen birisin belki. Ve bu şeyler, dünyayı dönüştürebilecek kadar kıymetlidir.

"Kaldır kafanı, bak aynaya. Mağdurken de güzelsin, mağlupken de güzelsin." Çünkü bu hayatta güzellik, sadece parlak ödüllerden, alkışlardan gelmez. Bazen bir hüzün, bazen bir eksiklik, bazen de sessiz bir direnişle belirir. Senin hikâyeni güzel kılan, tam da bu katmanların zenginliğidir. Hayat sana şimdiye kadar ne sunmuş olursa olsun, unutma: En çok o aynadakiyle barışırsan kazanabilirsin.

O zaman haydi, çatlaklarından sızacak ışığı parlat. Sahne senin!

Öyle bir yaşamalı ki insan, esnafın şansı, garsonun kolaylığı, komşusu olan herkesin huzuru olmalı. Bir çaya oturup şekeri bölüşür gibi iyiliği bölüşebilmeli mesela. Modern hayatın hızında koşan bizler, bir an durup, “O ne kadar farklı biriydi,” diyebilmeliyiz. Bir bakkala girdiğinde alışverişinın sonunda, “Bereketiniz bol olsun,” demeyi eksik etmeyenlerden olmalı. O sözün de bir dua, bir temenni kadar kıymetli olduğunu anlamalı.

Öyle bir yaşamalı ki insan, doydukça daha çok paylaşan, karnına değil kalbine bakanlardan olmalı. Sofrasına oturduğunda kalori sayılarıyla uğraşmadan, yediği kadarını şükürle kabul eden ve artıklarını sokak kedileriyle paylaşanlardan olmalı. Tok yattığı gece dünyanın bir yerinde aç uyuyan birini düşünerek rahatsız olabilen o nadir ruhlardan olmalı. Karnını değil, tüm dünyayı doyurmak için mücadele edenler, onun izinden yürümeli.

Öyle bir yaşamalı ki insan, saygının bir erdem değil, bir refleks olduğunu herkese göstermeli. Selam vermeden geçmeyen, kapıyı önündeki kişi için tutan, şoförüne “Kolay gelsin,” demeyi kendine borç bilenlerden olmalı. Konuşmaktan çok dinleyen, anlatılanı anlamaya çaba gösteren, yargılamadan kabul etmeyi öğrenmişlerden olmalı.

Öyle bir yaşamalı ki insan, kimi zaman deli sanılabilecek kadar ince düşünebilmeli. Bir serçenin yuvasını bozmamak için bir inşaatın yönünü değiştirtecek bir anlayışı olmalı. Hızla akan zamana inat, yavaşça yaşamaya ve her ayrıntıyı özenle hissetmeye değer vermeli. Çıplak ayaklarla toprağa basan, düşen yaprağı toplarken bile şükür edenlerden olmalı.

Öyle bir yaşamalı ki insan, ardından sadece insanlar değil, doğaya ait her şey hüzünlenmeli. Hayvanların kuyruğunda, ağaçların yapraklarında bir eksikliğini hissettirmeli. Ve bu yaşamın, nefes alıp vermekten ibaret olmadığını, her anında herkese öğretmeli.

Öyle bir yaşamalı ki insan, yaşamı bir aynaya çevirip herkese kendini sorgulatabilmeli.

https://www.youtube.com/watch?v=VC80y-XV1NI

Hayatlarınızın düzenli kutularına, satır aralarına döşediğiniz kural zincirlerine dokunmak istemem. O zincirler, benim tüm özgürlüğümü çalmış gibi. Kendi kurallarımı oluşturuyorum; kağıt kesiği gibi can yakan sınırlardan çok uzakta. Her şeyi hissederek yaşıyorum.

Kusura bakın. 

Belki de makul olamayacak kadar doluyum. Kendimi memnuniyet terazinizde tartacak bir nesne gibi hissetmiyorum. Kimseyi memnun etmek için var olmadım; kendimi feda etmek gibi bir ödevim yok. Hiçbir şeyin ortası olamam. Ya çok severim ya da hiç sevmem. Duygularımın her zerresi, bir uçtan diğerine savrulurken bütün benliğimle yaşıyorum.

Kusura bakın.

Sizin belirlediğiniz sınırları bilemem. O setler, benim hiç tanımadığım coğrafyalara çekilmiş gibi. Zihnimde ve bedenimde ne bir çiti ne de bir kısıtlamayı kabullenemem. Bazen içimden sınırsız olmak gelir; o vakitlerde özgürlüğün tadını alırım. Kafeslere sığmak için yaratılmamışım. Kepenklerimi kapatmam, çünkü şehrin karanlığından kaçıp ışığa doymak için yaşarım.

Ben hayatı kurallarınızla değil, kendi ritmimle yaşayarak zevk alabiliyorum. Günlerce aynı şarkıyı dinleyebilirim mesela. Ritmi içime işler, sözcükleri ruhuma dokunur. Bir diziye başladım mı, bitmeden kurtulamam; o dünyada kaybolurum. Ya da bir sorunun cevabı beynime takıldıysa, o soruyu çözmeden geri dönmem gerçek dünyaya. Çözüm önemli değil; o aradaki belirsizlik benim hazinem. Belirsizlik yolculuğun kendisidir; ben yolu severim.

Ruhumu anlayın ya da anlamayın, benim hikayem bu.

Kusura bakın; belki sığınamadım ama kendimi buldum.

Ve bu, yeterince güzel bir sonuç.

Sessizce çabalayanlara selam olsun. Adım adım yürüyüp asla vazgeçmeyenlere, karınca misali kendi hikâyesini yazanlara… Her sabah aynı yoldan işe giderken zihninde farklı dünyalar yaratanlara, kahvesini soğutma pahasına pencere önündeki sardunyayı güneşe çevirenlere, tüm telaş arasında bir sokak hayvanını beslemek için durup ceketinin cebinde mama taşıyanlara… Selam olsun.

Oysa ne zordur güzellik bu çağda. Gürültünün hüküm sürdüğü bir dünyada, sessiz bir zafer elde etmek neredeyse imkânsızdır. Sosyal medya naralarının, “ben buradayım!” diyen paylaşımların arasında sessizliğiyle dikkat çekenler, adeta görünmez olur. Birilerinin bağırarak hikayesini yazdığı yerde, kendi hayatını satır aralarına saklayanlara kim değer verir ki? Ama bilirim, her sabah toprağını evi gibi sahiplenenlerin, saksısındaki çiçeğe güneşi göstermek için pencereyi her gün aralayanların bir hikayesi vardır. Ve o hikaye, bağırmadan da duyulabilir.

Biliyor musunuz? Güzelliğin sesi kısıktır çünkü ne egosal bir şova, ne de alkışa ihtiyaç duyar. Güzellik, işini usulca yapar. İşten eve dönerken apartman kapısını açıp yaşlı komşusuna kapıyı tutan bir eldir o. Yolda yürürken çöpe atılmayı bekleyen bir karton kutuyu sokak kedisi için yuvaya çeviren ince bir yürektir. Ve güzellik, güneşle uyanan bir insanın yüzüne vuran ilk ışıkta saklıdır.

Ama işte, burası “Umutsuzluk Çarşısı.” Satılanların çoğu umut kırıntısı gibi görünse de aslında dibi görünmeyen boş kutular… “Ben olmazsam dünya durur!” diye bağıranların arka cebinden unutulmuş bir nezaket kırıntısı düşse, yerden alıp bir güzel saklayan o sessiz kahramanlara buradan selam olsun. Çünkü her şeyin para, hız ve gürültüyle ölçüldüğü bir dünyada, merhamet bir lüks, nezaket bir nostalji gibi görünür.

Eğer sen de bir sokağın kedisiyle tanışmış, o tanışıklığı selamla dostluğa çevirmişsen… Sokakta karşılaştığın komşunla sıcacık bir tebessüm paylaşmışsan… Sabahları ilk işin pencereyi açıp odanı taze havayla doldurmaksa, bu selam sana. Çünkü sessizliğin yankısında bir güzellik varsa, sen o yankının ta kendisisin.

Güzelliğin sesini duyanlara, ona kulak verenlere, kalbini açanlara… Hoş geldiniz. Burası Umutsuzluk Çarşısı. Ama siz varsınız diye, burası biraz daha umutlu.

Dün bir kez daha sosyal medya ekran süremi kontrol edip kendimi rahatlattım. Bana verilen yirmi dört saatten sadece bir saate yakınını ekran başında geçirmiştim. Kalan yirmi üç saati prizden uzak yaşadığımı bilmek beni mutlu etti. Fakat asıl düşündüren şu oldu: Bu bir saat bile beni istemediğim bir kalıba sokmaya yetiyor mu acaba? Çünkü fark ettim ki sosyal medya, bizi ince ince kesip aynı kalıptan çıkma çerezlere dönüştürüyor.

Herkes aynı kitapları okuyor, aynı filmleri izliyor, aynı tür müzikleri dinliyor ve aynı manzaraların fotoğrafını çekip paylaşmaya çalışıyor. Sonra da biriyle ortak bir şey bulduklarında buna "kader" diyorlar. Düşünün, sırf aynı müzik grubunu sevdiğimiz için biriyle dost olabileceğimizi zannediyoruz. Ne fena!

Şimdi neden bunları yazıyorum, anlatayım: Dün bir kafede arkadaşları aracılığıyla tanışan iki genç gördüm. Sohbetleri, kulak misafiri olamayacağım kadar yüksek sesleydi, ne yapayım. Kız, çocuğa bir ara şunu söyledi: "İnanamıyorumm! Sen de mi Çavdar Tarlasında Çocuklar'ı okudun!" Çocuk başıyla onayladı, hatta ilk okuduğu kitaplardan biri olduğunu söyledi. Birkaç kitap daha andıktan sonra kızın gözleri parladı: "Resmen bir elmanın iki yarısıyız!"

O an kahvemi boğazıma kaçırmamak için kendimi zor tuttum. İçimden mırıldandım: Hayır ahmaklar, bir elmanın iki yarısı değilsiniz. Sadece edebiyat öğretmenleriniz aynı!

Sosyal medya işte tam da burada devreye giriyor. Hepimizi tekdüzeleştiriyor. Normalde sokakta yürürken yüzüne bile bakmayacağımız birini, ekran başında saatlerce stalk'layıp "ruh eşimiz" sanabiliyoruz. Herkesin aynı trendlere koşup, aynı pozları verdiği bir dünyada, o "kendine özgü" hissettiğiniz anlar aslında algoritmanın size diktiği bir kıyafetten başka bir şey değil.

Mesela sosyal medyada herkes sabahları erken kalktığını, yoga yaptığını, badem sütlü kahve içtiğini söylüyor. Ama bu insanlardan birini sabah 07.00’de kahve almak için markette görseniz pijamayla geziyor olur. Hepimiz bir yandan olduğumuz kişiyi saklıyor, diğer yandan olamadığımız biri gibi davranıyoruz.

Bir düşünün: Bir elmanın iki yarısı mı olmak isterdiniz yoksa farklı ağaçların ayrı dallarında büyüyen, kendine has meyveler mi? Bence ikincisi çok daha güzel. Çünkü aynı olmak kolaydır. Zor olan, başka bir kalıbın içine sığmamaktır. Siz siz olun, zor'a talip olun...

Unutmayın, hayat sadece algoritmaların size sunduğu hazır menülerden ibaret değil. Bazen farklı tatları denemek, kendi tarifinizi yaratmak lazım. Yoksa herkesin “trend” sandığı o hikâyelerde sadece bir figüran olmaktan öteye geçemezsiniz.

Hızla aynaya koştum. Karşımdaki yansıma, babamın yüzüydü. İri yapılı, sakallı ve yorgun bir adam. Hayır, bu ben değildim! Kalbim yerinden çıkacak gibi çarpmaya başladı. Yüzümü yıkadım, derin nefesler aldım ama yansıma aynı kaldı. Babamın bedenindeydim. Nasıl olduğunu bilmiyordum ama o an panikleyecek durumda değildim. Belki bir rüyaydı. Uyanmak için kendimi çimdikledim ama değişen bir şey olmadı. Babamın sesiyle istemsizce, ‘Hayır... hayır!’ diye mırıldandım.

Mutfaktan annemin sesini duydum. "Ahmet, hâlâ hazırlanmadın mı? Kahvaltı hazır!"

Derin bir nefes aldım ve babam gibi davranmaya karar verdim. Ancak masaya oturduğumda her şey daha da garipleşti. Babam gibi çay içmeye çalışırken ellerimin titrediğini fark ettim. Babam şekersiz içerdi... Oysa ben çoktan iki şeker atıp karıştırmıştım bile. Annem dikkatle yüzüme baktı.

“İyi misin? Solgun görünüyorsun,” dedi.

“İyiyim, iyiyim,” dedim, babamın sesi ile konuşmak kulaklarımı tırmaladı.

Ama iyiydim diyemezdim. Bedenim bana ait değildi. Harekete geçmek, bir şeylere dokunmak bile yabancı hissettiriyordu. Konuşurken her kelime bir savaştı. Kahvaltıyı zar zor bitirdim ve ofise gitmek üzere hazırlandım. Evde olmazsam, rol yapmaya çalışmazsam neler olduğunu daha iyi anlayabilirdim.

Beyoğlu’nun kalabalık sokaklarında yürürken, babamın bedenindeki ağırlık beni adeta yere çekiyordu. Sadece fiziksel değil, ruhsal bir ağırlık da hissediyordum. Sanki bu bedende yük olan büyük bir dert vardı. Anlamlandıramadığım bir huzursuzluk içimde gittikçe büyüyor gibiydi. İnsan tanıdığı bir bedende bile bu kadar yabancı gibi hissedebilir miydi? Herkes bana ‘Ahmet Bey’ diye selam veriyordu. Onlara nasıl yanıt vereceğimi bile bilmiyordum. Ofise vardığımda ise beni daha büyük bir gerçek bekliyordu.

Asistan, babamın odasına bir misafirin geldiğini söyledi. İçeri girdiğimde masanın karşısında oturan adam dikkatle bana bakıyordu. Orta yaşlı, ciddi bakışlı bir adamdı. Bakışları yüzüme dikildi ve birden konuşmaya başladı.

“Ahmet, kızımıza bugün her şeyi anlatacağız, değil mi?”

Ağzımı açıp bir şey söyleyemedim. Ne demekti şimdi bu? Kızımıza mı? Sözlerini anlamlandırmaya çalışıyordum ama kafamda bir türlü yerine oturmuyordu. Yanlış telaffuz ettiğini düşünmeye başlamıştım. Ancak adam, bir süre sessizliğimden rahatsız olmuş gibi kaşlarını çattı.

“Ne oldu, vazgeçtin değil mi? Yıllardır bunu bekliyorum. Onun gerçek babasının ben olduğumu bilmeye hakkı var!”

Ellerim titredi. ‘Bu adam ne diyor?’ diye düşündüm. Babam sandığım kişi, annem, bilekliğim... her şey birbirine karışmıştı. Adam devam etti:

“On sene önce anlaştık. Ayşe, bugün on sekizine girdiğinde, ona gerçekleri anlatacaktınız. O bilekliği ben verdim ona, hatırlıyor musun? Kalbimin anahtarı dedim. Ama sen, onun babasıymış gibi davranmaya devam ettin. Artık bu yalanı sürdürmenize izin vermeyeceğim.”

Dizlerimin bağı çözüldü. Ağır bir yükün altında eziliyormuş gibi hissettim. Bir şeyler söylemek, sormak istiyordum. Ancak görünmez bir el boğazımı sıkıyor gibiydi...

"Biliyordum işte. Size neden güvendiysem zaten! Nerede Ayşe? Okulda mı? Kendi işimi kendim hallederim ben!" Ceketini de alıp hızlıca odadan çıktı. Ben ise neler yaşandığını bile henüz anlayamamıştım. Daha fazla dayanamayarak masadan kalktım ve ofisten hızla çıktım.

Bütün gün sokaklarda dolandım. Gerçekleri düşünüyordum ama neyin gerçek, neyin yalan olduğuna dair hiçbir fikrim yoktu. ‘Babam’ dediğim adam, bu kadar büyük bir gerçeği benden nasıl saklayabilmişti? Peki ya karşımdaki adam, gerçekten babam mıydı? Bir insanı baba yapan şey kan bağları mıydı? Yoksa beni büyüten, bana sevgisini veren kişi miydi bu sıfatı hakkıyla taşıyabilecek olan?

Düşüncelerimi toparlayabilmek için bir banka oturdum. Cebimde bir şeyin varlığını hissettim. Elimi uzattığımda babamın ceketinin cebinden kilitli bir defter ve bilekliğim çıktı. Kalbimin anahtarı... Yıllardır her zorlukta bana güç veren o minik anahtar. O an gözlerim doldu.

Defterin asma kilidini bileklikle açtım. İçinden babamın, yani Ahmet’in, el yazısıyla yazılmış bir notu çıktı. Titreyen ellerimle okumaya başladım:

“Sevgili Ayşe'm,
Bugün on sekiz yaşına bastın. Keşke sana bunları anlatmanın kolay bir yolunu bulabilseydim. Ama yapamadım... Annenle sen üç yaşındayken evlendik. O günden beri, seni kendi kızım gibi sevdim. Hatta kendi kanımdan olsaydın, seni bundan daha fazla sevemezdim.

İnan bunları söylemek benim için çok zor. Yıllarca bununla yaşamak, sırtımda bu gerçeği taşımak çoğu zaman çok ağırdı. Biliyorum, gerçekler acıdır; bunu bana hep söylerdin. Fakat Ayşem, bazı yalanlar bazı gerçeklerden çok daha ağır olabiliyor.

Artık senden bunu saklamaya hakkımız yok. Keşke bir günlüğüne de olsa benim gözlerimden bakabilseydin şu dünyaya. O zaman belki anlardın sana bunu söylemek için nasıl kıvrandığımı ve yıllardır vücudumda ölçülemeyen bir ağırlıkla nasıl yaşadığımı…Seni her zaman seveceğim. Baban, Ahmet.”

Haklısın baba, geçekler acıdır. Fakat sorgusuz sualsiz sırtını dayadığın ailenin, sana yıllarca yalan söylemiş olması; bütün gerçeklerden çok daha acıymış. Ve senelerdir bileğimde taşıdığım anahtar, bu sefer kalplerin kapısını değil; kalplerin arasını açtı… 

“Tamam, mantıklı. Zaten kaybedecek bir şeyim kalmadı. Bir aklım vardı artık o da yok baksanıza...” Yutkundu ihtiyar.             

Hala alışamamıştı kendi durumuna. Ne kadar süredir bu hastane odasında kalıyordu hatırlayamıyordu artık. Beyninde bir düşman belirivermişti aylar önce. Doktorlar tümör diyordu ama o düşman demeye alışmıştı çoktan. Fakat bu düşman ancak bir dostun yapabileceği bir şeyi yapıyordu: Zaman geçtikçe anılarını siliyordu. Her yeni güne daha da eksik daha da yabancı uyanıyordu ihtiyar. Normalde onu sevindirecek, rahatlatacak bir olaydı bu. Yeni doğmuş bir bebek gibi temiz bir sayfa veriyordu ona. Tek sorun, bu sayfa "yaşam" denen kitabının son sayfalarıydı. Anılarını silen tümör aynı zamanda da kalan günlerini de gün geçtikçe yutuyordu...

Yaşlı adam hasta yatağında hafif doğruldu, boğazını temizledi ve sordu çöp kutusuna: “Başlıyorum o zaman: Senin adın ne ve hangi renksin?” Çocuksu bir merakla sormuştu. Zaten tecrübeleri gidince sahiden de aklı bir çocuğunkinden farksız kalmıştı.

“Efendim, ben son model bir çöp kutusuyum. Kısaca bana çöp derler. Beyaz renkteyim. İçime konulan çöp torbası da genelde siyah renk olur.” Kapı kendisini öne doğru itti. Çöp kutusu kapının arkasında kaldığından yaşlı adam göremiyordu. 

“Halinden memnun musun?” Çok yavaş konuşuyordu ihtiyar. Karşısındaki bir çöp kutusu değil de bir insan olsaydı çoktan sohbeti bitirip kalkıp gitmişti. 

“Burada bana iyi bakıyorlar. Bir hastanenin çöp kutusu olmak benim için bir ayrıcalık aslında efendim. Duyuyoruz bazı çöp kutularını anaokuluna götürüyorlarmış. O minik insanlar canavar gibi çöp kutularını duvardan duvara atıyormuş.”

“Peki, çöp kutusu olmak nasıl hissettiriyor?”

“Üzerimde çok fazla sorumluluk var gibi hissediyorum. Bu kadar gereksiz şeyi muhafaza etmek aslında çok büyük bir iş bakmayın siz. Ben olmasam etraf nasıl olurdu kim bilir hiç düşündünüz mü?”

“Hayır düşünmedim." dedi ihtiyar tüm dürüstlüğü ile. Belki de önceden düşünmüştü de şu an da hatırlayamıyordu. 

Biz insanlar empati yoksunuyuz. Kendimizi daha insanların yerine koyup anlayamıyorken sizi nasıl anlayalım diye geçirdi içinden. Yaşlı adam bunu düşünürken çok ciddiydi. Zihninde henüz silinmeyen bazı anılar düştü hatırına. Tanıdığı birçok insanın birden fazla maske taktığını ancak gerçek yüzlerini gördüğünde anlamıştı. Canını çok acıtmıştı bu durum. Özellikle hayat arkadaşım dediği insanın maskeleri, yıllarca yaşlı adamın boğazında bir düğüm olarak kalmıştı...
“O zaman çöp kutusu söyle bakalım, şimdiye kadar sana atıldığına en çok üzüldüğün şey ne oldu?”
Hiç düşünmeden cevap verdi çöp kutusu: “Bir kadın yatıyordu sizin yattığınız yerde. Kendi evinin balkonundan atlayarak veda etmeye çalışmıştı hayata. Ağaçlık yere düşeceğini hesap edememişti ki birkaç kırık kaburgasıyla ve atan kalbiyle acile yetiştirilmişti. Birkaç hafta kaldı burada. Tek başına olduğu yerde bile doğrulamayan bu kadın, bir gün kimse yokken ayaklanmaya kalktı. Acı acı inleyerek bir şekilde kalktı yatağından ve başucuma geldi. Ben tuvalete gideceğini sanmıştım fakat bir anda parmağındaki alyansı çıkartıp bana uzattı. Bana atılan en küçük şeydi belki de ama en ağırıydı. Terazilerde ölçülemeyecek bir ağırlığı vardı o yüzüğün. Sonra duyduk ki intihara kalkışmasının sebebi çok sevdiği kocasının onu aldatmasıymış. Hem de tekrardan...” 

Böyle bir cevap beklemiyordu yaşlı adam. Bir alyans ne kadar ağır olabilirdi ki diye düşünürken gözleri kendi parmağına doğru kaydı. Boştu yüzük parmağı. Kendini zorladı ve beynindeki düşmanı onu üzmek istercesine hatırlatmıştı o an eski acı anılarını: Bir bahar sabahıydı ve bir bahar sabahından beklenen her şey vardı aslında. Ilımlı bir hava, yeni doğmuş sıcak bir güneş ve yeşil bitkilerin ferah kokusu... Ama bunlara rağmen içinde bir huzursuzluk vardı. Eşi, yeşil elbisesiyle odaya girdi. O yeşil elbiseyi ne zaman giyse yürüyüşü dans ediyormuş gibi geliyordu yaşlı adama. Eşini daha dikkatli izleyebilmek için başını çevirdiğinde eşinin güzel elleriyle ona hiç de güzel olmayan bir dosya uzattığını fark etti.  Dosyaya baktığında keşke okuma yazma bilgim şu an da silinse dedi içinden. Ne kadar içten istediyse iki hafta sonra gerçek oldu bu isteği... Kendisine açılan bir boşanma davası olduğunu geç de olsa o dosyadan öğrenmişti. Sonrasında işler çok hızlı gelişmişti. Yıllardır yaşlı adamla anlaşamadıklarını anlatan kadın, kendine ve kendinden de çok avukatına güvenerek konuşmuştu mahkemede. Yaşlı adam boşanmak istemediğini söyleyeceği sırada önceki gün doktorunun söylediklerini hatırladı. Unutacaktı her şeyi. An gelecekti eşine “sen kimsin?” diye soracaktı hatta. Ağzından anlaşmalı boşanmayı kabul ediyorum anlamında bir şeyler çıktı. O sırada eşinin gözlerine bakarak alyansını da çıkardı. Nasıl olsa birkaç aya kalmaz bu acıları da unuturum diye düşünmüştü yaşlı adam. Fakat öyle olmadı. Bu hastalık anıları siliyordu belki ama acıları asla...

O gün, mahkeme salonundan evine gider gitmez evde bulduğu bir zincire alyansını taktı ve boynuna geçirdi yaşlı adam. Boynunda bir alyans taşımak ne kadar yük olabilirdi ki diye düşünmüştü. Fakat gün geçtikçe yalnızlığı sırtında, alyansı ise boynunda yük olmaya başlamıştı. Zaten bir daha da başını hiç doğrultamadı...

Fatma Betül Öztürk